Don Carlos / Pappano – Κριτική

Την περίοδο γύρω στο 1860 ο Verdi ζούσε μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι, όπου το κοινό και ο μουσικός κόσμος της γαλλικής πρωτεύουσας τον εκτιμούσαν ιδιαίτερα. Όταν το 1865 η περίφημη όπερα του Παρισιού παρήγγειλε από τον Ιταλό συνθέτη μια νέα όπερα, αυτός στράφηκε στο δραματικό ποίημα ‘Don Carlos, Infant von Spanien’ του Friederich von Schiller, ένα έργο που στο παρελθόν είχε απορρίψει. Το έργο αυτό του Schiller δραματοποιούσε τη ζωή του πρίγκιπα Don Carlos, γιου του βασιλιά Φιλίππου του Β΄ της Ισπανίας. Ο Don Carlos στην πραγματικότητα ήταν ένα άτομο ψυχοπαθές, φοβισμένο και καχύποπτο απέναντι σε αυτούς που τον περιστοίχιζαν. Ο Verdi και οι λιμπρετίστες του κινήθηκαν στο πλαίσιο που είχε κινηθεί και ο Schiller, περιγράφοντας τον τερατώδη πρίγκιπα ως έναν άνθρωπο με αρχές, που βρίσκεται σε δίλημμα ανάμεσα στη δέσμευση που έχει απέναντι σε αντίπαλους πολύ ισχυρότερους από αυτόν, και στον έρωτά του για την ιδεώδη γυναίκα. Έφτασε δε στο σημείο να γράψει το ρόλο του Carlos για τενόρο, τη φωνή που εξέφρασε τη μεγάλη πλειονότητα των ηρώων στην ιστορία της ρομαντικής όπερας. Παρ΄ όλα αυτά, μερικά χρόνια αργότερα, το 1883, ο Verdi έγραφε στον εκδότη του Giulio Ricordi: »Όσο εντυπωσιακό και αν φαίνεται στη φόρμα και ευγενές στα συναισθήματα αυτό το έργο είναι ψεύτικο. Ο αληθινός Don Carlos ήταν αδύναμος χαρακτήρας και άπονος και κακός. Η Elisabeth ποτέ δεν ήταν ερωτευμένη με τον Carlos και ο Rodrigue είναι ένας υποθετικός χαρακτήρας που ποτέ δεν θα μπορούσε να υπάρχει υπό την εξουσία του Φιλίππου του Β΄. Όσο για το Φίλιππο, δεν υπάρχει περίπτωση να ήταν τόσο ήπιος. Τελικά τίποτα δεν στέκει ιστορικά σε αυτό το έργο».
Η πολύπλοκη υπόθεση του έργου διαδραματίζεται μεταξύ Γαλλίας και Ισπανίας. Το 1559, με τη συνθήκη του Cateau-Cambresis δίνεται τέλος στη διαμάχη μεταξύ των δύο χωρών. Η ειρήνη πρόκειται να εδραιωθεί με το γάμο του Don Carlos, γιου του Ισπανού βασιλιά και της Elisabeth de Valois, κόρης του Ερρίκου Β΄, βασιλιά της Γαλλίας. Ο Carlos συναντά τυχαία την Elisabeth και την ερωτεύεται, αλλά ο πατέρας του αποφασίζει να παντρευτεί αυτός την πριγκίπισσα, γεγονός που οδηγεί σε ρήξη τις σχέσεις πατέρα-γιου. Η ρήξη αυτή εκδηλώνεται ανοιχτά, όταν ο Carlos αντιτίθεται στο Φίλιππο και το Μεγάλο Ιεροεξεταστή για τη σκληρότητα που δείχνουν απέναντι στους κατοίκους της Φλάνδρας. Ο Carlos και η Elisabeth εξακολουθούν να συναντιούνται κρυφά από το Φίλιππο. Αυτός όμως, μαζί με τον Ιεροεξεταστή και με τη βοήθεια της Eboli -κυρία της τιμής της Elisabeth- καταφέρνει να τους παρακολουθήσει. Τη στιγμή που ο Φίλιππος και ο Ιεροεξεταστής ετοιμάζονται να συλλάβουν τον Carlos, κάνει την εμφάνισή του το φάντασμα του πρώην βασιλιά Κάρολου Ε΄ και τον σώζει.
Η όπερα στην πρωτότυπη μορφή της -σε γαλλική γλώσσα- είχε πέντε πράξεις και μεγάλη διάρκεια, τέτοια που ξένισε το παριζιάνικο ακροατήριο. Δεν ήταν λίγοι εκείνοι, ανάμεσά τους και ο Bizet, που κατηγόρησαν τον Verdi ότι προδίδει τις ιταλικές του καταβολές και αρχίζει να ακολουθεί τα βήματα του Wagner. Η πρεμιέρα δόθηκε στις 11 Μαρτίου 1867 και ήταν μάλλον ανεπιτυχής, όπως και η συνολική αντιμετώπιση που επιφύλαξε το κοινό στο έργο, με αποτέλεσμα το 1869 να μην περιλαμβάνεται στο ρεπερτόριο της Όπερας του Παρισιού.
Μερικά χρόνια αργότερα, ο Verdi άρχισε να παρουσιάζει διάφορες ‘ιταλικές’ εκδοχές της όπερας σε μετάφραση του λιμπρέτου από τον Achille de Lauzieres. Αρκετές από τις πρώτες του προσπάθειες ήταν επιτυχείς, αλλά το μέγεθος του έργου παρέμενε ένα πρόβλημα. Έτσι άρχισε να κάνει διάφορες αλλαγές· μείωσε κατά μία τις πράξεις, έκοψε διάφορα τμήματα και αναθεώρησε άλλα, καταφέρνοντας με τον τρόπο αυτό να μικρύνει τη διάρκεια του έργου. Η πρεμιέρα του Don Carlo (στα ιταλικά και χωρίς το ‘s’) δόθηκε στο Teatro alla Scala στο Μιλάνο, στις 10 Ιανουαρίου 1884.
Για την παραγωγή του Don Carlos που παρουσιάζουμε αυτόν το μήνα επιλέχθηκε η πρωτότυπη έκδοση του έργου στη γαλλική γλώσσα. Η βιντεοσκόπηση έγινε στο Theatre du Chatelet του Παρισιού το Μάρτιο του 1996, και στον κατάλογο των συντελεστών φιγουράρουν μερικά από τα μεγαλύτερα ονόματα της όπερας των ημερών μας. O Roberto Alagna με υπέροχη φωνή, τεχνική αρτιότητα και μοναδική σκηνική παρουσία, αποδεικνύεται ο ιδεώδης ερμηνευτής για το ρόλο του Carlos. Η Φινλανδή σοπράνο Karita Mattila στο ρόλο της Elisabeth de Valois αποδίδει συναρπαστικά τη Γαλλίδα πριγκίπισσα. Εξίσου εντυπωσιακοί ο Thomas Hampson στο ρόλο του Rodrigue, ο Βέλγος μπάσος Jose van Dam ως Φίλιππος ο Β΄ και η Waltraud Meier ως Eboli δίνουν πραγματικά πλούσιες και αξιοπρόσεκτες ερμηνείες. Ιδιαίτερα σημαντική στο πολύ καλό αποτέλεσμα αποδεικνύεται η συμβολή της Ορχήστρας του Παρισιού υπό τον Antonio Pappano, έναν από τους ταχύτατα ανερχόμενους διευθυντές ορχήστρας σήμερα.
Η μεταφορά στο ψηφιακό μέσο της όπερας αυτής του Verdi, εκτός από τη συνηθισμένη πλέον καλή εικόνα, προσφέρει ήχο surround, μία τεχνική δυνατότητα η οποία είναι ακόμη αρκετά σπάνια στις κυκλοφορίες του είδους. Το γεγονός αυτό μαζί με την εξαιρετική διανομή την καθιστά μια πολύ καλή πρόταση για τον οικιακό κινηματογράφο.