Νικηφόρος Μανδηλαράς: «Μην πλησιάσετε το πτώμα»

Στις 18 Μαΐου 1967 έφυγε από τη ζωή ο νομικός, δημοσιογράφος και αγωνιστής της Δημοκρατίας Νικηφόρος Μανδηλαράς, σε ηλικία 39 μόλις ετών.

Ο μαχητικός αυτός δικηγόρος, που καταγόταν από την Κόρωνο της Νάξου, ήταν ένας από τους πλέον θαρραλέους συνηγόρους υπερασπίσεως στην περίφημη δίκη του «ΑΣΠΙΔΑ» (είχε ξεκινήσει το Νοέμβριο του 1966 και είχε διαρκέσει πέντε μήνες), γεγονός που τον είχε φέρει πολλές φορές σε σύγκρουση με ορισμένους αξιωματικούς που λίγο αργότερα, επί δικτατορίας των συνταγματαρχών, κατέλαβαν σημαντικά αξιώματα.

Στην τελευταία σελίδα του φύλλου των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει στις 24 Μαΐου 1967 (επί χούντας δηλαδή), εν μέσω πολλών άλλων ειδήσεων που αφορούσαν τόσο την Ελλάδα όσο και το εξωτερικό, υπήρχε και ένα δίστηλο άρθρο που έφερε τον ακόλουθο τίτλο: «Το εκβρασθέν εις Ρόδον πτώμα εξηκριβώθη ότι ανήκει εις τον δικηγόρον Μανδηλαράν».

Στο εν λόγω άρθρο αναφέρονταν τα εξής:

Εκ του υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας ανεκοινώθησαν τα ακόλουθα:

Περιήλθεν εις γνώσιν του υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας ότι άτομον αγνώστων στοιχείων επέβη λάθρα του α)π «Ρίτα Β.», όπερ κατηυθύνετο εις Κύπρον. Το υπουργείον Εμπορικής Ναυτιλίας διέταξε τηλεγραφικώς τον πλοίαρχον του «Ρίτα Β.», ότε το πλοίον ευρίσκετο παρά την Κάρπαθον, να αναφέρη εάν τούτου επιβαίνει άτομον άσχετον προς το πλήρωμα καθιστών τούτον προσωπικώς υπεύθυνον επί της ερεύνης.

Μετ’ ολίγον ο πλοίαρχος ανέφερεν αρνητικώς και ότι ενεργεί σχετικήν έρευναν. Μετά πάροδον ολίγου χρόνου ο πλοίαρχος ανέφερε και πάλιν αρνητικώς. Το υπουργείον Εμπορικής Ναυτιλίας τότε διέταξε τον πλοίαρχον να κατευθύνη το πλοίον εις λιμένα Ρόδου, καθιστών υπεύθυνον αυτόν, ώστε το πλοίον να πλέη μακράν των ακτών. Άμα τω κατάπλω του πλοίου εις Ρόδον ήρχισεν η έρευνα της υποθέσεως παρά του Κεντρικού Λιμεναρχείου Ρόδου. Εκ της πρώτης ερεύνης ουδέν άτομον εκτός του πληρώματος ανευρέθη επί του πλοίου.

Ο πλοίαρχος ωμολόγησεν εν συνεχεία ότι του πλοίου επέβαινεν ο δικηγόρος Μανδηλαράς, τον οποίον κατεβίβασεν εις την θάλασσαν μετά σωσιβίου εγγύς νησίδος ανατολικώς Ρόδου. Μετά 48ωρον εξεβράσθη πτώμα το οποίον ανεγνωρίσθη ως του δικηγόρου Μανδηλαρά. Κατόπιν τούτου διετάχθη και μετέβη επειγόντως εις Ρόδον ο ιατροδικαστής κ. Καψάσκης προς εξακρίβωσιν των αιτίων του θανάτου.

Κατά την διεξαγωγήν της ανακρίσεως προήλθον βάσιμοι υπόνοιαι ότι ο πλοίαρχος και τινά μέλη του πληρώματος ευθύνονται δι’ ανθρωποκτονίαν. Επί του πλοίου ανευρέθησαν στοιχεία λαθρεμπορίας συναλλάγματος.

Εξ άλλου, το μητρώον του πλοιάρχου φέρεται βεβαρημένον διά λαθρεμπορίαν και παρεμφερείς πράξεις. Η προανάκρισις συνεχίζεται υπό της Λιμενικής Αρχής Ρόδου, μετά το πέρας δε ταύτης θέλει παραπεμφθή η όλη υπόθεσις εις τον κ. Εισαγγελέα Ρόδου.

Λίγον καιρό μετά την πτώση του δικτατορικού καθεστώτος, στο τέλος του καλοκαιριού του 1974, ο αείμνηστος θεσσαλός (με καταγωγή από τον Αλμυρό Βόλου) δημοσιογράφος και συγγραφέας Γιάννης Φάτσης (1930-1997) προέβη σε διερεύνηση – επανεξέταση τής αν μη τι άλλο σκοτεινής υπόθεσης του θανάτου του Νικηφόρου Μανδηλαρά μέσω σειράς άρθρων του που δημοσιεύτηκαν στο «Βήμα» — επτά τον αριθμόν, από την Κυριακή 25 Αυγούστου έως την Κυριακή 1η Σεπτεμβρίου, υπό το γενικό τίτλο «Να ανοίξη πάλι ο φάκελλος για τον θάνατο του Μανδηλαρά».

Με το πρώτο από τα εν λόγω δημοσιεύματα (της 25ης Αυγούστου 1974, υπό τον τίτλο «Τα σήματα που οδήγησαν στον θάνατο») έχουμε ασχοληθεί σε παλαιότερο άρθρο μας.

Σήμερα επικεντρώνουμε το ενδιαφέρον μας στο τελευταίο άρθρο του Γιάννη Φάτση (της 1ης Σεπτεμβρίου 1974), το οποίο έφερε τον τίτλο «Αλληλοσυγκρούονται οι εκδοχές των γιατρών και κατοίκων».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 1.9.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Από το εν λόγω δημοσίευμα προέρχονται τα ακόλουθα αποσπάσματα:

Η αναζήτηση της αλήθειας για τον θάνατο του Νικηφόρου Μανδηλαρά πρέπει να γίνη στα σημεία: ΚΥΠ, RITA V, Γεννάδι και Γενικό Νοσοκομείο Ρόδου.

Η ΚΥΠ ξέρει πώς έγινε ο φόνος, ποιος ήταν ο αυτουργός και ποιοι οι συνεργοί, και ποιος έδωσε την εντολή. Εκτός αν στο μεταξύ έχουν εξαφανισθή τα έγγραφα στοιχεία που μαρτυρούν όλα τα στάδια της διαδικασίας, που αρχίζει από τη δίκη του ΑΣΠΙΔΑ και τελειώνει στο νεκροταφείο της Ρόδου.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 25.8.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το RITA V δεν έχει πλέον την παλιά του σύνθεση. Κι’ αν βρεθή κανείς, ίσως να μην έχη τίποτε να πη, γιατί ίσως δεν ξέρει να πη τίποτε. Εκτός αν προκύψη ο απρόβλεπτος μάρτυρας, που θα δείξη τους «γερανούς του Ιβύκου» (σ.σ. σύμφωνα με την παράδοση, τα μεγάλα αποδημητικά πουλιά οδήγησαν στην απροσδόκητη αποκάλυψη των ληστών-δολοφόνων του Ιβύκου, του σπουδαίου ποιητή της αρχαιότητας).

Το Νοσοκομείο της Ρόδου μπορεί να κρύβη τα αίτια που προκάλεσαν τον θάνατο. Με την εξιχνίασή τους ανοίγει ο δρόμος προς την ποινική και ηθική ευθύνη.

Το Γεννάδι, η χαλικόστρωτη ακτή της Ρόδου, είναι το μόνο που αποκαλύπτει το μυστικό του. Αλλά χρειάζεται η συσχέτιση των στοιχείων που μας παρέχει με την ευθύνη, που βρίσκεται σε άλλα σημεία της υποθέσεως. Και φυσικά πρέπει να γίνη και η επαλήθευση της αλληλουχίας τους.

Στη Ρόδο, τα χαρακτηριστικά των σημερινών εξελίξεων της υποθέσεως Μανδηλαρά είναι δύο: βάλλεται η ιατροδικαστική πιστοποίηση και προβάλλονται οι μαρτυρίες των ψαράδων του Γενναδίου.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 25.8.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η ιατροδικαστική έκθεση Καψάσκη – Αγιουτάντη (σ.σ. οι ιατροδικαστές Δημήτριος Καψάσκης και Γεώργιος Αγιουτάντης, οι οποίοι είχαν μεταβεί στη Ρόδο από την Αθήνα) έχει την υπηρεσιακή αξία της.

Η ιατροδικαστική έκθεση των ιατρών της Ρόδου (σ.σ. Εμμ. Σταματιάδης, χειρουργός, Νικ. Σαρούκος, ορθοπαιδικός, Κυρ. Παπασάββας, παθολόγος, και Βασ. Χρυσοχόος, βοηθός χειρουργός, ήταν τα ονόματά τους, όπως καταγράφονται σε ένα από τα προηγηθέντα άρθρα του Φάτση) έχει την ιστορία της. Απ’ αυτούς που θα μπορούσαν να μιλήσουν γι’ αυτή, να την υπερασπισθούν ή να την αρνηθούν:

Ο ένας επιμένει στη γνώμη που εκτίθεται πάνω απ’ την υπογραφή του.

Ο δεύτερος δηλώνει ότι η χρονική απόσταση επηρεάζει τη διατύπωση σημερινής γνώμης.

Ο τρίτος βεβαιώνει ότι δεν έχει συμμετοχή στη σύνταξη του κειμένου.

Ο τέταρτος αναζητήθηκε, αλλά δεν βρέθηκε.

Ο πέμπτος, που αναφέρεται ότι δεν υπέγραψε, αρνείται την ανάμιξή του στην υπόθεση.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 28.8.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο πρώτος γιατρός υποστηρίζει την εκδοχή ότι ο θάνατος επήλθε πάνω στο πλοίο.

Υποστηρίζοντας την άποψή του αναφέρει:

«Τα τοιχώματα του πλοίου δεν είχαν ίχνη από κολλημένα μαλλιά, όπως θα έπρεπε αν ο Μανδηλαράς χτύπησε το κεφάλι του καθώς γλιστρούσε στο σχοινί. Το διαπιστώσαμε στην αναπαράσταση».

«Ο Μανδηλαράς, όταν έπεσε στη θάλασσα, είχε απολέσει τις αισθήσεις του. Έγινε εισρόφηση νερού και πνίγηκε».

«Το αιμάτωμα που φέρει προκλήθηκε ενώ ζούσε. Το αστεροειδές τραύμα στο κεφάλι δεν μπορούμε ν’ αποφανθούμε αν έγινε εν ζωή ή μετά τον θάνατο».

«Δεν διαπιστώθηκε κάκωση από σφαίρα, ούτε κατάγματα στα άκρα».

«Κάναμε τομή στο τριχωτό της κεφαλής, το ανοίξαμε και είδαμε το κρανίο, που ήταν άθικτο».

Και γνωματεύει: «Όταν έπεσε στη θάλασσα, πνίγηκε αμέσως».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 28.8.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο δεύτερος γιατρός εξηγεί τη συμμετοχή του στην ιατροδικαστική έρευνα:

«Με κουβάλησαν να δω το πτώμα και να μετάσχω στην επιτροπή. Δεν θυμάμαι τίποτε απ’ ό,τι είδα τότε. Πέρασαν πολλά χρόνια».

Ο τρίτος γιατρός αποκαλύπτει:

«Το κείμενο της εκθέσεως δεν έγινε με υπαγόρευση δική μας».

Εξ άλλου, ο γιατρός που δεν μετείχε της επιτροπής διευκρινίζει:

«Με κάλεσε ένας από τους φίλους του Μανδηλαρά να μετάσχω ως ιατροδικαστής που διορίζει η οικογένεια. Οι δυσκολίες εκείνης της περιόδου δεν επέτρεπαν την ανάμιξή μου, γιατί είχα την ιδιότητα του δημοσίου υπαλλήλου».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 31.8.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Οι γιατροί της Ρόδου βεβαιώνουν ότι είχε ληφθή τμήμα από τον πνεύμονα του νεκρού και παραδόθηκε στα αρμόδια χέρια για να γίνη εξέταση στο Τοξικολογικό Εργαστήριο, για να διαπιστωθή η ύπαρξη θαλασσινού νερού. Δεν πληροφορήθηκαν το αποτέλεσμα της εργαστηριακής έρευνας.

Αναφέρεται το ακόλουθο περιστατικό:

Όταν έγινε ο διορισμός της επιτροπής των γιατρών της Ρόδου, ένας απ’ αυτούς δέχθηκε τηλεφώνημα στις 3 μετά τα μεσάνυχτα. Ήταν ο διοικητής Διοικήσεως Χωροφυλακής. Μεταξύ τους έγινε ο ακόλουθος διάλογος:

ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ: Ο ταξίαρχος (στρατιωτικός διοικητής) θέλει να μάθη το αποτέλεσμα της εξετάσεως.

ΓΙΑΤΡΟΣ: Δεν υπάρχει ακόμη αποτέλεσμα.

ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ: Τι διαπιστώσατε;

ΓΙΑΤΡΟΣ: Δεν μπορώ να πω τίποτε ακόμη. Το πρωί θα ξαναδούμε το πτώμα, για να ολοκληρώσουμε τις παρατηρήσεις μας.

Το τηλέφωνο έκλεισε. Αλλά ξαναχτύπησε στις 5. Ήταν πάλι ο διοικητής:

«Μην πλησιάσετε το πτώμα. Το πρωί θα έλθη ιατροδικαστής από την Αθήνα».

Εξ άλλου, αναφέρθηκε ότι δεν είχε εκτελεσθή η εισαγγελική παραγγελία για την ταρίχευση του πτώματος.

[…]

Η χήρα του Νικηφόρου Μανδηλαρά, Άσπα, μαζί με τον Αλέκο Παναγούλη

Οι ψαράδες [του Γενναδίου] που είδαν το πτώμα κάνουν τις ακόλουθες παρατηρήσεις:

Η πρώτη: Το πτώμα δεν ήταν τυμπανισμένο. Το στομάχι ήταν πιεσμένο προς τα μέσα. Αν ήταν πνιγμένος, θα ήταν φουσκωμένος.

Η δεύτερη: Είχε μια τρύπα κάτω από την αριστερή μασχάλη. Το αριστερό χέρι την άφηνε ακάλυπτη. Ήταν γυρισμένο προς τα πάνω και πίσω από το κεφάλι. Από τι ήταν αυτή η τρύπα; Πιστολιά ή μαχαιριά;

Η τρίτη: Είχε αίμα στο αυτί. Ακόμη και τα χαλίκια ήταν βαμμένα απ’ το αίμα. Ο νεκρός δεν βγάζει αίμα απ’ το αυτί. Αν τον έβγαλε το κύμα, έπρεπε να ξεπλύνη και το χαλίκι.

Η τέταρτη: Τα ρούχα του ήταν στεγνά.

Η πέμπτη: Είχε ένα γερό χτύπημα στο κεφάλι κι’ άλλα οκτώ στο στήθος. Βράχια δεν υπάρχουν στην ακτή.

Η έκτη: Ο καιρός εκείνες τις μέρες ήταν «γρεγολεβάντες» (σ.σ. βορειοανατολικός – ανατολικός άνεμος). Στην περιοχή υπάρχουν ρεύματα. Αν έπεφτε ζωντανός ή νεκρός στην Παξιμάδα (σ.σ. νησίδα πλησίον της ανατολικής ακτογραμμής της Ρόδου), στο νησάκι, έπρεπε το ρεύμα και ο αέρας να τον βγάλουν στο σημείο που βρέθηκε.

Η έβδομη: Δώδεκα ώρες θα χρειάζονταν για να βγη το πτώμα στην ακτή, αν έπεσε στο σημείο που ανεφέρθη. Αλλά το πτώμα τόφερε η θάλασσα ύστερα από δυο μέρες.

Αυτές τις παρατηρήσεις έκαναν οι ψαράδες της περιοχής. […]

Στα συμπεράσματά τους αναφέρουν ότι ο Νικηφόρος:

Βγήκε ζωντανός στην ακτή και πέθανε.

Ή χτυπήθηκε στην ακτή.

[…]

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 1.9.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Κανένας θάνατος στην Ελλάδα δεν είχε τόσα πολλά ερωτηματικά. Τόσα κενά. Τόσες φήμες. Όσο δεν θα δίνεται μια απάντηση στις απορίες που ανακύπτουν από τον θάνατο του Νικηφόρου Μανδηλαρά, τόσο θ’ αυξάνεται η δυσπιστία για την απλοϊκή εκδοχή της «ανθρωποκτονίας εξ αμελείας».

Μια νέα δικαστική έρευνα ίσως θα έβρισκε τα στοιχεία που θ’ αποκάλυπταν την αλήθεια για την «υπόθεση Μανδηλαρά».

Χρειάζεται να γίνη συλλογή και αξιοποίηση του ανακριτικού υλικού, για να επισημανθούν οι υπεύθυνοι των πολιτικών δολοφονιών.

«ΤΑ ΝΕΑ», 18.5.1970, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η πιο θετική προσφορά στην εξιχνίαση του μυστηρίου που περιβάλλει την περίπτωση Μανδηλαρά θα είναι η αποκάλυψη του μηχανισμού που λειτούργησε για να τον εξοντώση.

Χθες ήταν ο Μανδηλαράς, αύριο ίσως η καμπάνα θα χτυπήση για κάποιον άλλον. Γι’ αυτό πρέπει να εξουδετερωθή ο μηχανισμός που βρίσκει τρόπους να σημαδεύη την ελληνική λεβεντιά.