Η «παραδοξολογία» του Στεπάν Τροφίμοβιτς

Στο στόμα του ψευτομεγαλοφυή καμποτίνου (σ.σ. άνθρωπος μηδαμινής αξίας, τσαρλατάνος, αγύρτης), ενός από τα πιο περίεργα αλλά και συμπαθητικά πρόσωπα των «Δαιμόνων» (σ.σ. «Δαιμονισμένων») του, ο Ντοστογέφσκη βάζει μια φράση που μοιάζει με παραδοξολόγημα: «Φίλε μου», λέγει σε μια στιγμή ο Στεπάν Τροφίμοβιτς, «η αληθινή αλήθεια είναι πάντοτε αναληθοφανής· το ξέρατε; Για να κάνομε την αλήθεια αληθοφανή, πρέπει οπωσδήποτε να της προσθέσομε λίγο ψέμα. Αυτό πράττουν πάντοτε οι άνθρωποι». Έτσι καθώς ρίχνεται στο κείμενο του μυθιστορήματος η σκέψη αυτή, δίνει την εντύπωση ότι δεν πρέπει να την πάρει κανείς στα σοβαρά. Πρόκειται εντούτοις για μια βαθειά τομή στην ψυχολογία του ανθρώπου, και μόνο να ζημιωθεί έχει ο αναγνώστης που από βιασύνη δεν θα σταθεί να προσέξει το νόημά της.

Ότι η αλήθεια είναι κάτι το απροσπέλαστο που υπερβαίνει τις δυνάμεις του πιο προικισμένου πνευματικά ανθρώπου· ότι και από τις προθέσεις μας βρίσκεται, συχνά, πολύ μακριά η σκόπευσή της, με όλο που διακηρύττομε με πάθος πως αυτήν και μόνο αυτήν αναζητούμε· ότι η αλήθεια, όταν αποκαλύπτεται, πληγώνει, ακόμα και σκοτώνει — το γνωρίζομε. Άλλωστε το έχουν με πολλούς και ποικίλους τρόπους διδάξει οι φιλόσοφοι και οι ποιητές μας. Ο Ντοστογέφσκη όμως προχωρεί παραπέρα. Η «αληθινή αλήθεια» λέγει, δηλαδή ολόκληρη και ολοκάθαρη η αλήθεια, δεν φαίνεται αληθινή και επομένως δεν γίνεται πιστευτή. Θα μοιάσει με αλήθεια μόνο όταν ανακατωθεί με λίγο ψέμα· έτσι καρυκευμένη χωνεύεται. Τούτο το ξέρουν ανέκαθεν οι άνθρωποι και μεταχειρίζονται διάφορες μεθόδους πρόσμιξης του ψεύδους, για να κάνουν την αλήθεια εύπεπτη στη συνείδησή τους.

[…]

Κατά κανόνα, ακάλυπτη την αλήθεια, την οποιαδήποτε αλήθεια (με μόνη προϋπόθεση να αναφέρεται σ’ ένα σοβαρό θέμα της σκέψης και της ζωής), δεν τη σηκώνουν οι ώμοι του πνευματικά και, προπάντων, ηθικά αδύνατου ανθρώπου. Έχει βάρος συντριπτικό. Και όπως αυτόματα αποστρέφομε τα μάτια από μιαν ισχυρή εστία φωτός, για να μην τυφλωθούμε, έτσι όσοι έχουν ισχνή μιαν άλλη όραση, την όραση της διάνοιας, ή ανάπηρο ένα άλλο αισθητήριο, το αισθητήριο του χρέους, από ένστικτο τρέπονται εις φυγήν μπροστά στην σκληρά ακτινοβολούσα αλήθεια. Δεν υπάρχει άλλωστε καλύτερο κριτήριο της πνευματικής, της ηθικής κυρίως αντίστασης από τούτο: να ξεσκεπάσεις, να δείξεις γυμνή και ολόκληρη την αλήθεια σ’ αυτούς που θες να δοκιμάσεις, και να καταγράψεις τις αντιδράσεις τους. Θα μπορέσουν να την υποστούν ή θα λιποτακτήσουν προς το σωτήριο ψεύδος; […]

Και για να την υποφέρομε (για να πείσομε λιγότερο τους άλλους και περισσότερο τον εαυτό μας), αρχίζομε τη νόθευσή της με το ψέμα. Συντάσσομε με άλλον τρόπο τα «γεγονότα», τα βάζομε σε άλλη σειρά, αλλού αφήνομε κενά και αλλού παρενθέτομε λεπτομέρειες, για ν’ αποδυναμώσομε όσα μας ενοχοποιούν ή για να τονίσομε πιο πολύ εκείνα που μας συμφέρουν, μοιράζομε με άλλην οπτική γωνία τα φώτα και τις σκιές απάνω στην εικόνα — κακοποιούμε δηλαδή την αλήθεια για να την κάνομε αληθοφανή, παραδεκτή (από τον εαυτό μας πρώτα και ύστερα από τους άλλους).

[…]

Παρεμβαίνει λοιπόν (ασύνειδα τις πιο πολλές φορές, παρά συνειδητά) η τεχνική της πνευματικής νοθείας: η νέα αλήθεια, για να γίνη «αληθοφανής», αλλοιώνεται: λαξεύεται, αμβλύνονται οι γωνίες της, συμβιβάζεται με το ιδεολογικό status quo. Δηλαδή, υποχρεώνεται να συμπράξει με το ψεύδος. Και δεν εκπλήσσει πλέον, δεν σκανδαλίζει, ούτε εξεγείρει κανέναν. Έχει αποκτήσει δικαιώματα στην πολιτεία των ιδεών μας. Είναι «πιστευτή».

[…]

Στο χώρο της πολιτικής […] η αλήθεια ψευτίζεται (σ.σ. νοθεύεται, αλλοιώνεται, ευτελίζεται) κατά σύστημα με την σύμπραξη αφέλειας και συμφέροντος. Οι πολιτικές «ιδεολογίες» —το ομολογούν οι προφήτες τους— συντάσσονται όχι για να εξηγήσουν, αλλά για να δημιουργήσουν ιστορία. Και όταν ξεσηκώνουν το πλήθος, όποιος τολμήσει να αντισταθεί στο ρεύμα υψώνοντας το λάβαρο της αλήθειας απέναντι στο είδωλο της αληθοφάνειας […], κινδυνεύει, όπως λέγει ο πλατωνικός Σωκράτης, να δικαστεί «όπως θα δικαζότανε σε δικαστήριο παιδιών ο γιατρός, αν είχε απέναντί του κατήγορο έναν που ξέρει να μαγειρεύει λιχουδιές».

Τα ανωτέρω είναι αποσπάσματα από άρθρο του Ευάγγελου Παπανούτσου, που έφερε τον τίτλο «Αλήθεια και αληθοφάνεια» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 22 Ιουλίου 1973.

Το —πάντα— διεισδυτικό βλέμμα του αειμνήστου φιλοσόφου και παιδαγωγού, το ανεπιτήδευτο ύφος του, ο αφτιασίδωτος λόγος του, ο χωρίς ωραιοποιήσεις και στρογγυλέματα, δεν αφήνει περιθώρια για διαφορετικές αναγνώσεις και ερμηνείες.

Ολάκερη και ολοκάθαρη, γυμνή και ακάλυπτη, η αλήθεια είναι βάρος ασήκωτο, μαρτύριο αβάσταχτο, τραύμα επώδυνο. Φυσικό —και σχεδόν αναπότρεπτο— επακόλουθο λοιπόν, η νόθευσή της, η κακοποίησή της, η σύμπραξή της με το ψεύδος.

Και άνιση η μάχη που καλούνται να δώσουν, στο όνομα της «αληθινής αλήθειας», οι ευάριθμοι δυνατοί, πνευματικά και ηθικά.

Πίσω από την «παραδοξολογία» του Στεπάν Τροφίμοβιτς κρύβεται το τετράστιχο απ’ τον Δον Ζουάν του Μπάυρον:

«Στο κάτω κάτω, τι είναι δα το ψέμα;
Τι άλλο παρά η αλήθεια μασκαρεμένη,
και προκαλώ ιστορικούς, ήρωες, νομικούς, παπάδες
να ιστορήσουν ένα γεγονός χωρίς λίγη μαγιά ψευτιάς».