Το επίδικο αντικείμενο

Και κλείνω, για να μη σας κουράσω περισσότερο. Ο τεχνολογικός ανταγωνισμός, λοιπόν, στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης, σε συνδυασμό με το διαδίκτυο, τη συλλογή και αποθήκευση και επεξεργασία των μεγάλων δεδομένων, ως ανταγωνισμός μεταξύ εταιρειών, μεταξύ εταιρειών και κρατών και μεταξύ κρατών, έχει ως επίδικο αντικείμενο και πάλι τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Και αυτό συμβαίνει δυστυχώς τη στιγμή που ζούμε την κρίση του Δυτικού παραδείγματος και βλέπουμε την απόλυτη αμηχανία στις σχέσεις μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κερδίσει τον τεχνολογικό ανταγωνισμό, αλλά με ποιο θεσμικό και αξιακό κόστος θα κερδηθεί αυτός ο ανταγωνισμός. Αν η φιλελεύθερη δημοκρατία υιοθετήσει μεθόδους επιτήρησης και αδιαφάνειας που ακυρώνουν το δικό της θεσμικό υπόδειγμα, τότε η Δύση θα έχει νικήσει στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά ταυτόχρονα θα έχει καταγραφεί η ήττα του Δυτικού συνταγματισμού. Το σχήμα που τοποθετεί από τη μια μεριά τις λίγες φιλελεύθερες δημοκρατίες και από την άλλη μεριά την πλειονότητα των αυταρχικών ή ολοκληρωτικών κρατών εξακολουθεί να ισχύει. Το στοίχημα είναι αντίστοιχο με το στοίχημα για την ατομική βόμβα: θα το κέρδιζαν οι Σύμμαχοι ή ο Χίτλερ; Το κέρδισαν οι Σύμμαχοι, επειδή ήταν φιλελεύθερες δημοκρατίες και είχαν ανοιχτά ακαδημαϊκά συστήματα, και έχασε η στρατιωτική πρωσική πειθαρχία του ναζισμού.

Άρα η έκβαση εν προκειμένω δεν θα κριθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, που παίζει δευτερεύοντα ρόλο, αλλά η ευρωπαϊκή στάση είναι κρίσιμη για το πώς η Δύση συνολικά αντιλαμβάνεται τον εαυτό της σε σχέση με την ιστορία και το κεκτημένο της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Εάν όμως η Δυτική, φιλελεύθερη, συνταγματική δημοκρατία δεν προστατεύσει τον εαυτό της έναντι του κινδύνου της θεσμικής και αξιακής υπονόμευσης μέσω καταχρηστικών και παραβατικών εφαρμογών, δεν έχει, όπως είπαμε, νόημα η κατίσχυσή της.

Η Ελλάδα, και κλείνω, μια μικρή, μεσαία ευρωπαϊκή χώρα, χωρίς μικρομεγαλισμούς και χωρίς εύκολες κοινοτοπίες, πρέπει να έχει ως κράτος και πολιτικό σύστημα, ως επιστημονική κοινότητα και ως κοινωνία πολιτών, συνείδηση του επίδικου αντικειμένου και της διακινδύνευσης, και να κινείται αναλόγως σε όλα τα πεδία: τη λειτουργία της δημοκρατίας και τις εγγυήσεις του κράτους δικαίου, την πραγματική ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας, τη στρατηγική εθνικής ασφάλειας, τη ριζική αναβάθμιση του εκπαιδευτικού της συστήματος και τη γενναία και διορατική υποστήριξη του ερευνητικού της οικοσυστήματος.

Με αυτά τα λόγια έκλεισε την προχθεσινή ομιλία του στη Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίου Αθηνών ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ο αναγορευθείς σε επίτιμο διδάκτορα της Νομικής Σχολής και του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ. Η εμπνευσμένη αντιφώνησή του, στο πλαίσιο της τελετής αναγόρευσης, είχε ως αντικείμενο τη μέγιστη ίσως πρόκληση του καιρού μας, την «ολιστική» και «παραγωγική» —έτσι τη χαρακτήρισε ο ίδιος ο Βενιζέλος— πρόκληση που ακούει στο όνομα Τεχνητή Νοημοσύνη (ο ακριβής τίτλος της ομιλίας του ήταν ο εξής: «Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως πρόκληση για την κυριαρχία, τον συνταγματισμό και την πολιτική θεολογία»).

Ο Βενιζέλος, στον επίλογο της τοποθέτησής του, φρόντισε —όπως συνηθίζει όταν εκφέρει δημόσιο λόγο— να διεισδύσει στην ουσία της όλης υπόθεσης, να περάσει με άλλα λόγια στο διά ταύτα. Και το έπραξε αυτό καταθέτοντας το γόνιμο προβληματισμό του γύρω από το δίπολο τεχνολογικός ανταγωνισμός – φιλελεύθερη δημοκρατία. Τονίζοντας ότι «το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κερδίσει τον τεχνολογικό ανταγωνισμό, αλλά με ποιο θεσμικό και αξιακό κόστος θα κερδηθεί αυτός ο ανταγωνισμός», υπέδειξε τους σοβαρότατους κινδύνους που διατρέχει εν προκειμένω η φιλελεύθερη δημοκρατία, ο Δυτικός συνταγματισμός.

Το μεγάλο στοίχημα της επόμενης ημέρας, όπως το διατυπώνει εναργώς ο Βενιζέλος, έγκειται στην προστασία του κεκτημένου της φιλελεύθερης δημοκρατίας από τις σχετιζόμενες με τον τεχνολογικό ανταγωνισμό δυνητικές απειλές κατά των θεσμών της και των αξιών της. Το επίδικο αντικείμενο, αυτό που τίθεται στην πραγματικότητα σε κίνδυνο, ισχυρίζεται ο διαπρεπής συνταγματολόγος, είναι η φιλελεύθερη, συνταγματική δημοκρατία —η ουσία της και όχι το κέλυφός της ασφαλώς—, η οποία καλείται να κατισχύσει, να κερδίσει το στοίχημα, διαφυλάσσοντας όμως εκ παραλλήλου το θεσμικό της υπόδειγμα.

Άραγε οι φύλακες γρηγορούν;