Ο Γκράμσι και το «παλιό που πεθαίνει» την ώρα που «το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί»

Παρότι ιδιαίτερα δημοφιλής η φράση «η εποχή των τεράτων» δεν είναι του Αντόνιο Γκράμσι, παρότι αποδίδεται σε αυτόν. Αντιθέτως, στο συγκεκριμένο απόσπασμα, από το οποίο υποτίθεται ότι έρχεται αυτή η φράση, δηλαδή μια σημείωση (§34 κατά Τζερατάνα, §35 κατά την εν εξελίξει Edizione Nazionale) από το Τετράδιο 3, γραμμένη το 1930, μιλάει για «νοσηρά φαινόμενα» (fenomeni morbosi) και όχι «τέρατα».

Η ίδια η σημείωση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί κυρίως συνδέει αυτά τα νοσηρά φαινόμενα με μια μεταβατική περίοδο που κυρίως σφραγίζεται από την κρίση αυθεντίας που κάνει τις άρχουσες τάξεις να στηρίζονται όχι στη συναίνεση αλλά κυρίως στον εξαναγκασμό, την ώρα που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί το «το νέο» δηλαδή η δυνητική ηγεμονία των υποτελών. Ας δούμε πώς το διατυπώνει αυτό ο Γκράμσι:

«Η πτυχή της σύγχρονης κρίσης που καταγγέλλεται ως “κύμα υλισμού” συνδέεται με αυτό που ονομάζεται “κρίση αυθεντίας”. Αν η άρχουσα τάξη έχει χάσει τη συναίνεση, δηλαδή δεν είναι πια “ηγετική”, αλλά απλώς “κυρίαρχη”, κάτοχος της καθαρής εξαναγκαστικής ισχύος, αυτό σημαίνει ακριβώς ότι οι μεγάλες μάζες έχουν αποκοπεί από τις παραδοσιακές ιδεολογίες, δεν πιστεύουν πλέον σε αυτά που πίστευαν, κ.λπ. Η κρίση συνίσταται ακριβώς στο γεγονός ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί: σε αυτό το μεσοδιάστημα εμφανίζονται τα πιο ποικίλα νοσηρά φαινόμενα.»

Η επικαιρότητα των φράσεων του Γκράμσι είναι τουλάχιστον ανατριχιαστική. Ζούμε σε μια εποχή όπου οι δυνάμεις του κεφαλαίου φαντάζουν κυρίαρχες, όμως ο βαθμός νομιμοποίησης είναι πολύ μικρός και όλα φαντάζουν ένας διαρκής εξαναγκασμός χωρίς απόσπαση συναίνεση. Την ίδια στιγμή από τη διαρκή άνοδο της Ακροδεξιάς μέχρι τους πολέμους χωρίς σχέδιο και ορίζοντα νίκης του Τραμπ, για να μην αναφερθούμε στην ανοχή στη γενοκτονική βία, τα «νοσηρά φαινόμενα» διαρκώς και πληθαίνουν.

Όμως,  η συνέχεια της σημείωσης έχει επίσης ενδιαφέρον, γιατί εξηγεί ακριβώς τι σημαίνει να αναδυθεί το νέο σε μια συγκυρία κρίσης αυθεντίας, αλλά και τη δυσκολία να αναδυθεί:

«Σε σχέση με αυτή την παράγραφο πρέπει να γίνουν κάποιες παρατηρήσεις σχετικά με το λεγόμενο “ζήτημα της νεολαίας” που καθορίστηκε από την “κρίση αυθεντίας” των παλαιότερων ηγετικών γενεών και το μηχανικό εμπόδιο που τίθεται στο δρόμο εκείνων που θα μπορούσαν να ηγηθούν για να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους».

Το κρίσιμο ζήτημα που θέτει ο Γκράμσι είναι εάν αυτή η ιδιαίτερη συνθήκη, μιας ρήξης ανάμεσα στις λαϊκές μάζες και τις κυρίαρχες ιδεολογίες, όπως αυτή που διαμορφώθηκε στην επαύριον του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν μπορεί να απαντηθεί απλώς με την καθαρή άσκηση βίας και τον εξαναγκασμό, αυτό δηλαδή που εκπροσωπούσε ο φασισμός, και εάν αυτή η περίοδος του «μεσοδιαστήματος» τελικά θα οδηγήσει απλώς στην παλινόρθωση του παλιού.

«Το πρόβλημα είναι το εξής: μπορεί μια τόσο σοβαρή ρήξη μεταξύ των λαϊκών μαζών και των κυρίαρχων ιδεολογιών, όπως σημειώθηκε στη μεταπολεμική περίοδο, να “θεραπευτεί” με την καθαρή άσκηση βίας που εμποδίζει την απήχηση νέων ιδεολογιών; Το μεσοδιάστημα, δηλαδή η κρίση που έτσι εμποδίζεται να έχει την ιστορικά φυσιολογική λύση της, θα επιλυθεί αναγκαστικά υπέρ της παλινόρθωσης του παλιού;».

Η απάντηση του Γκράμσι είναι ότι παλινόρθωση θα πρέπει να αποκλειστεί, αλλά αυτό δεν αναιρεί διάφορες αντιφατικές ιδεολογικές κατευθύνσεις στο μεταξύ.

«Δεδομένου του χαρακτήρα των ιδεολογιών, αυτό πρέπει να αποκλειστεί, αλλά όχι με απόλυτη έννοια. Εν τω μεταξύ, η φυσική κατάθλιψη θα οδηγήσει μακροπρόθεσμα σε γενικευμένο σκεπτικισμό και θα προκύψει ένας νέος “συνδυασμός” στον οποίο π.χ. ο καθολικισμός θα γίνει ακόμη πιο φτιασιδωμένος ιησουιτισμός κ.λπ.».

Και εδώ έρχεται η πιο ενδιαφέρουσα διαπίστωση: σε αυτό το μεσοδιάστημα είναι που τελικά μπορεί να αναδειχθεί μια ιδεολογική τοποθέτηση που να εκπροσωπεί τελικά περισσότερο τις υποτελείς τάξεις:

«Από αυτό μπορεί επίσης να συναχθεί το συμπέρασμα ότι διαμορφώνονται οι πιο ευνοϊκές συνθήκες για μια άνευ προηγουμένου επέκταση του ιστορικού υλισμού. Η ίδια αρχική φτώχεια που αναπόφευκτα έχει ο ιστορικός υλισμός ως μια μαζικά διαδεδομένη  θεωρία θα τον κάνει πιο επεκτεινόμενο. Ο θάνατος των παλαιών ιδεολογιών εκδηλώνεται ως σκεπτικισμός απέναντι σε όλες τις θεωρίες και τις γενικές φόρμουλες και την εφαρμογή τους σε καθαρά οικονομικά γεγονότα (κέρδος κ.λπ.) και ως μια πολιτική που δεν είναι μόνο ρεαλιστική στην πράξη (όπως είναι πάντα) αλλά και κυνική στην άμεση εκδήλωσή της […] Όμως, αυτή η αναγωγή στην οικονομία και την πολιτική σημαίνει ακριβώς την αναγωγή των υψηλότερων υπερδομών σε αυτό που είναι πιο κοντά στις δομές, δηλαδή τη δυνατότητα [και την αναγκαιότητα] της διαμόρφωσης μιας νέας κουλτούρας.»

Η αναφορά αυτή στην αναγκαιότητα μιας νέα κουλτούρας θα πρέπει να διαβαστεί όχι σε μία στενή «πολιτιστική» διάσταση, αλλά στη συνολικότερη διάσταση της διαμόρφωσης ενός διαφορετικού πλέγματος κοινωνικών σχέσεων και μορφών, που συνεπάγεται και ταυτόχρονα προϋποθέτει και την αναπαραγωγή μιας νέας θεωρίας. Είναι, ουσιαστικά, η προοπτική ενός νέου πολιτισμού, στο πλαίσιο της αντίληψης του Γκράμσι για τον κομμουνισμό ως εγκαθίδρυση όχι απλώς μιας νέας οικονομικής μορφής, αλλά ως τον μετασχηματισμό που θα φέρει μια πολιτιστική επανάσταση.

Όλα  αυτά έχουν μια σημασία γιατί δείχνουν ότι για τον Γκράμσι αντί για συνθήματα και αντί για μια ταύτιση με όποια αστική μερίδα δείχνει συγκυριακά ηττημένη, στα «νοσηρά φαινόμενα» μπορεί να απαντήσει μόνο η συστηματική επεξεργασίας μιας θεωρίας, ιδεολογίας, και πρόταση που να εκπροσωπεί τις υποτελείς τάξεις και να αποτελεί την πραγματική έξοδο από την κρίση.

Την ίδια στιγμή τα «νοσηρά φαινόμενα» δεν αφορούν απλώς την κρίση του παλαιού καθεστώτος, αλλά και το γεγονός ότι δεν έχουν μπορέσει οι αντίπαλες πολιτικές δυνάμεις, αυτές που εκπροσωπούν τις υποτελείς τάξεις και κοινωνικές ομάδες, να διαμορφώσουν το δικό τους ηγεμονικό σχέδιο, αυτό που αποσκοπεί στην «οργανική αυτονομία» τους, δηλαδή την προοπτική της δικής τους αυτοκυβέρνησης.

Δηλαδή, το κλειδί είναι ακριβώς ότι «δεν έχει γεννηθεί ακόμη το νέο». Μόνο που αυτή η διαδικασία «γέννησης του νέου» δεν είναι σε κανένα βαθμό «αυτόματη». Προϋποθέτει ανάλυση της πραγματικότητας, εντοπισμό των κρίσιμων επίδικων του κοινωνικού ανταγωνισμού, πολιτικό σχέδιο και βεβαίως τη λειτουργία κομματικών μορφών που να μπορούν να αποτελούν ανταγωνιστικούς «ηγεμονικούς μηχανισμούς», κομματικών μορφών που να λειτουργούν ως εργαστήρια παραγωγής στρατηγικών αλλά και μιας μαζικής κριτικής πολιτικής διανοητικότητας, μιας αύξησης δηλαδή της ικανότητας των ανθρώπων να σκέφτονται και να πράττουν. Πράγμα που σημαίνει και την υπέρβαση του κατακερματισμού, της εξατομίκευσης, της αποσυσπείρωσης και – κατά συνέπεια – της αποκαρδίωσης που διαπερνά τις υποτελείς τάξεις ενόσω διαρκούν τα «νοσηρά φαινόμενα», υπέρβαση που προφανώς δεν αφορά απλώς μια πετυχημένη εκλογική παρουσία αλλά μια πολύ συνολικότερη παρέμβαση, προγραμματική επεξεργασία, και πολιτική παρέμβαση.

Με αυτή την έννοια, όσες και όσοι χρησιμοποιούν αυτή τη φράση του Γκράμσι, ιδίως όταν αναφέρονται σε αυτό που συνηθίσαμε να περιγράφουμε ως «Αριστερά», καλό είναι να αναλογιστούν την πρόκληση στην οποία αναφέρεται ο Αντόνιο Γκράμσι και η οποία υπερέβαινε κατά πολύ τον εγκλωβισμό σε μια αμιγώς εκλογική και κοινοβουλευτική αντίληψη της πολιτικής, αλλά και που παρέπεμπε σε μια άρνηση της αυταρέσκειας ή κάθε πεποίθησης ότι οι απαντήσεις υπάρχουν ήδη.

Κατά μια παραπάνω από τραγική σύμπτωση ο Γκράμσι ξεκίνησε να ψυχορραγεί την ώρα που τα ναζιστικά αεροπλάνα άρχισαν να βομβαρδίζουν την Γκερνίκα στις Απριλίου 1937. Την επόμενη μέρα όντως ο εγκέφαλος του Γκράμσι σταμάτησε να λειτουργεί, θυμίζοντας το ανατριχιαστικό σχετικό αίτημα του εισαγγελέα στη δίκη του: «Πρέπει να κάνουμε αυτόν τον εγκέφαλο να σταματήσει να λειτουργεί». Όμως, η σκέψη του Γκράμσι δεν σταμάτησε να λειτουργεί, να είναι ενεργή, δραστική και επιδραστική, και την ίδια στιγμή να παραμένει σε σημαντικές πλευρές της άγνωστη. Η σημείωση που μόλις σχολιάσαμε απλώς το επιβεβαιώνει…