Η μακρά ιστορία των επιχειρήσεων των ΗΠΑ για αλλαγή καθεστώτος

Για πολλοστή φορά, οι ΗΠΑ επιχειρούν αλλαγής καθεστώτος σε ξένη χώρα. Στο πεδίο αυτής της σκιώδους διπλωματίας που καταλήγει σε φανερές ή κεκαλυμμένες επεμβάσεις, η ιστορία της αμερικανικής ανάμειξης είναι μακρά.

Η ιστορία της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου -και μετέπειτα- χαρακτηρίζεται από μια επαναλαμβανόμενη στρατηγική: την «αλλαγή καθεστώτος» (regime change).

Το μακροπρόθεσμο κόστος αυτής της πολιτικής ήταν συχνά βαρύ

Ενώ οι ΗΠΑ συμμετείχαν σε φανερούς πολέμους (Κορέα, Βιετνάμ, Ιράκ), η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών (CIA) ανέπτυξε μια παράλληλη, πιο σκοτεινή μεθοδολογία. Ο στόχος ήταν η ανατροπή κυβερνήσεων που θεωρούνταν εχθρικές προς τα αμερικανικά συμφέροντα, αποφεύγοντας όμως την άμεση στρατιωτική εμπλοκή.

Το μοντέλο ήταν συγκεκριμένο: δημιουργία αστάθειας, χρηματοδότηση της αντιπολίτευσης και κινητοποίηση του τοπικού στρατού, αφήνοντας τις «βρόμικες δουλειές» (συλλήψεις, εκτελέσεις) στους ντόπιους παίκτες.

1. Το πρότυπο: Ιράν (1953)

Η πρώτη μεγάλη επιτυχία της CIA στον τομέα των πραξικοπημάτων έθεσε το σχέδιο για το μέλλον. Ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέκ, είχε εθνικοποιήσει την πετρελαϊκή βιομηχανία, γεγονός που έπληττε τα βρετανικά συμφέροντα.

Η μέθοδος: Η CIA, υπό την καθοδήγηση του Κέρμιτ Ρούσβελτ, συνεργάστηκε με τη βρετανική MI6. Δωροδόκησαν πολιτικούς, κληρικούς και δημοσιογράφους, ενώ πλήρωσαν όχλο για να δημιουργήσει χαώδεις διαδηλώσεις στην Τεχεράνη.

Η εκτέλεση: Όταν δημιουργήθηκε το κατάλληλο κλίμα αναρχίας, φιλο-μοναρχικοί αξιωματικοί του ιρανικού στρατού, εξοπλισμένοι από τις ΗΠΑ, συνέλαβαν τον Μοσαντέκ. Ο Σάχης επανήλθε στην εξουσία ως απόλυτος μονάρχης. Ο Μοσαντέκ δεν εκτελέστηκε, αλλά τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό μέχρι τον θάνατό του. Η επιχείρηση αυτή, ωστόσο, φύτεψε τους σπόρους της Ιρανικής Επανάστασης του 1979.

2. Γουατεμάλα (1954)

Ένα χρόνο μετά το Ιράν, η CIA έστρεψε το βλέμμα της στη Λατινική Αμερική. Ο πρόεδρος Χακόμπο Αρμπένζ προωθούσε αγροτικές μεταρρυθμίσεις που απειλούσαν τα συμφέροντα της πανίσχυρης αμερικανικής εταιρείας United Fruit Company.

Η μέθοδος: Η CIA οργάνωσε έναν παραστρατιωτικό στρατό εξόριστων υπό τον συνταγματάρχη Καστίγιο Άρμας στην ονδούρα και εξαπέλυσε έναν ψυχολογικό πόλεμο μέσω ραδιοφώνου, πείθοντας τον πληθυσμό ότι επίκειται μαζική εισβολή.

Η εκτέλεση: Φοβούμενος την αιματοχυσία και εγκαταλελειμμένος από τον στρατό του (που είχε δωροδοκηθεί ή εκφοβιστεί από τις ΗΠΑ), ο Αρμπένζ παραιτήθηκε. Η χούντα που τον διαδέχθηκε βύθισε τη χώρα σε δεκαετίες εμφυλίου πολέμου.

3. Κονγκό (1960-1961)

Στο πλαίσιο της αποικιοκρατικής απελευθέρωσης της Αφρικής, ο Πατρίς Λουμούμπα, ο πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός του Κονγκό, θεωρήθηκε επικίνδυνος λόγω της προσέγγισής του με τη Σοβιετική Ένωση για βοήθεια.

Η μέθοδος: Ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ φέρεται να έδωσε έγκριση για την εξόντωσή του. Η CIA έστειλε δηλητήριο στο Κονγκό (που τελικά δεν χρησιμοποιήθηκε) και χρηματοδότησε τους αντιπάλους του Λουμούμπα.

Η εκτέλεση: Η CIA παρείχε πληροφορίες και υλικοτεχνική υποστήριξη στους ντόπιους εχθρούς του Λουμούμπα και στους Βέλγους αξιωματικούς. Ο Λουμούμπα συνελήφθη, βασανίστηκε και εκτελέστηκε από εκτελεστικό απόσπασμα αυτονομιστών της Κατάγκα, παρουσία Βέλγων, με τις ΗΠΑ να γνωρίζουν και να επιδοκιμάζουν σιωπηρά το αποτέλεσμα.

4. Νότιο Βιετνάμ (1963)

Μια σπάνια περίπτωση όπου οι ΗΠΑ στράφηκαν εναντίον ενός δικού τους συμμάχου. Ο πρόεδρος Νγκο Ντιν Ντιέμ, αν και αντικομμουνιστής, είχε γίνει αντιδημοφιλής και ανεξέλεγκτος.

Η μέθοδος: Η κυβέρνηση Κένεντι ενημέρωσε τους στρατηγούς του Νοτίου Βιετνάμ ότι οι ΗΠΑ δεν θα εμπόδιζαν ένα πραξικόπημα.

Η εκτέλεση: Την 1η Νοεμβρίου 1963, οι στρατηγοί ανέτρεψαν την κυβέρνηση. Ο Ντιέμ και ο αδελφός του συνελήφθησαν και δολοφονήθηκαν άγρια μέσα σε ένα τεθωρακισμένο όχημα. Η CIA δεν τράβηξε τη σκανδάλη, αλλά έδωσε το «πράσινο φως» γνωρίζοντας ότι η εξόντωση ήταν πιθανή.

5. Ινδονησία (1965-1966)

Ο πρόεδρος Σουκάρνο, ιδρυτής της ανεξάρτητης Ινδονησίας, είχε έρθει κοντά στο Κομμουνιστικό Κόμμα (PKI).

Η μέθοδος: Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος από αριστερούς αξιωματικούς, ο στρατηγός Σουχάρτο ανέλαβε δράση με την πλήρη υποστήριξη της CIA. Η αμερικανική υπηρεσία φέρεται να παρείχε λίστες με ονόματα χιλιάδων υπόπτων κομμουνιστών στον ινδονησιακό στρατό.

Η εκτέλεση: Ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες σφαγές του 20ού αιώνα, με 500.000 έως 1 εκατομμύριο νεκρούς. Ο Σουκάρνο τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό μέχρι τον θάνατό του και ο Σουχάρτο εγκαθίδρυσε μια 30ετή, φιλική προς τη Δύση, δικτατορία.

6. Χιλή (1973)

Ίσως η πιο γνωστή περίπτωση μετά το Ιράν. Ο σοσιαλιστής Σαλβαδόρ Αλιέντε εξελέγη δημοκρατικά το 1970. Ο Ρίτσαρντ Νίξον έδωσε εντολή στη CIA να «κάνει την οικονομία να ουρλιάξει» για να προκληθεί πραξικόπημα.

Η μέθοδος: Η CIA δαπάνησε εκατομμύρια δολάρια χρηματοδοτώντας απεργίες (όπως των ιδιοκτητών φορτηγών), εφημερίδες της αντιπολίτευσης και ακροδεξιές ομάδες, δημιουργώντας κλίμα εμφυλίου πολέμου. Παράλληλα, διατηρούσε στενές επαφές με τον στρατό.

Η εκτέλεση: Στις 11 Σεπτεμβρίου 1973, ο στρατηγός Αουγούστο Πινοσέτ βομβάρδισε το προεδρικό μέγαρο (La Moneda). Ο Αλιέντε αυτοκτόνησε (ή δολοφονήθηκε, σύμφωνα με κάποιες θεωρίες, αν και η αυτοκτονία είναι η επικρατούσα ιατροδικαστική άποψη) προτού συλληφθεί. Οι Αμερικανοί δεν συμμετείχαν επιχειρησιακά εκείνη την ημέρα, αλλά είχαν προετοιμάσει το έδαφος επί τρία χρόνια.

Η κληρονομιά της «ανάθεσης»

Η κοινή συνισταμένη σε όλες αυτές τις περιπτώσεις είναι η στρατηγική της «εύλογης άρνησης» (plausible deniability). Οι ΗΠΑ σπάνια έστελναν δικούς τους στρατιώτες για να συλλάβουν τον ηγέτη-στόχο. Αντίθετα:

• Δαιμονοποιούσαν τον ηγέτη διεθνώς.
• Στραγγάλιζαν την οικονομία της χώρας.
• Εξόπλιζαν και ενθάρρυναν τους εγχώριους αντιπάλους.

Αφήνοντας τις τοπικές δυνάμεις να αναλάβουν την τελική φάση (σύλληψη, εξορία ή εκτέλεση), η Ουάσιγκτον μπορούσε να ισχυριστεί ότι επρόκειτο για «εσωτερικές εξεγέρσεις».

Ωστόσο, το μακροπρόθεσμο κόστος αυτής της πολιτικής ήταν συχνά βαρύ, οδηγώντας σε στυγνές δικτατορίες, αντιαμερικανισμό και γεωπολιτική αστάθεια που, σε περιπτώσεις όπως του Ιράν, ταλανίζει τη διεθνή διπλωματία μέχρι σήμερα.