Το κουρδικό ζήτημα σε σταυροδρόμι

Παρότι υποτίθεται ότι μετά την αποδιάρθρωση προηγούμενων υπερεθνικών ομοσπονδιακών μορφών, το δικαίωμα στην κρατική υπόσταση για τις εθνότητες που υπάρχουν στον πλανήτη έχει πλήρως αναγνωριστεί, εξακολουθούμε να έχουμε κινήματα που εκπροσωπούν αδικαίωτα αιτήματα εθνικής ολοκλήρωσης. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το κουρδικό. Τείνουμε, όμως, να τα αντιμετωπίζουμε όχι σε σχέση με την ιστορικότητά και την κοινωνική δυναμική τους, αλλά πρωτίστως ως παραμέτρους γεωπολιτικών διαιρέσεων, συγκρούσεων και (αν)ισορροπιών. Έτσι μιλάμε για το «Κουρδικό», είτε ως εσωτερικό πρόβλημα της Τουρκίας ή του Ιράκ, είτε ως παράμετρο της Συριακής κρίσης, όχι όμως ως ιστορία των αγώνων και αντιφάσεων ενός εθνικού κινήματος. Επιπλέον, η τάση να αντιμετωπίζονται κουρδικές οργανώσεις, όπως το PKK, απλώς ως «τρομοκρατικές», δυσκολεύει την ουσιαστική συζήτηση (όπως και ο τρόπος που το ζήτημα αντιμετωπίστηκε στη χώρα μας υπό το πρίσμα της αντίληψης «ο εχθρός του εχθρού μου είναι και δικός μου φίλος»).

Όλα αυτά κάνουν ιδιαίτερα καλοδεχούμενο ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα στη Γαλλία από τις εκδόσεις La fabrique, με τίτλο Leçons kurdes. Les damnés des montagnes (Κουρδικά μαθήματα. Των βουνών οι κολασμένοι). O συγγραφέας του, προερχόμενος από μια οικογένεια Κούρδων Αλεβιτών που εγκαταστάθηκαν στη Γαλλία στη δεκαετία του 1990, χρησιμοποιεί το λογοτεχνικό ψευδώνυμο Αζαντί (ελευθερία στα κουρδικά) και συνεργάζεται με το διαδικτυακό κανάλι Paroles d’ Honeur που πρωταγωνιστεί στις συζητήσεις γύρω από μια αποαποικιακή προσέγγιση. Όπως δηλώνει και ο τίτλος του, που παραπέμπει στο βιβλίο του Φραντς Φανόν Les damnés de la terre (Της γης οι κολασμένοι), ο Αζαντί υιοθετεί μια αποαποικιακή προσέγγιση. Υποστηρίζει ότι η κουρδική ιστορία γίνεται κατανοητή μόνο υπό το πρίσμα της αποικιακής συνθήκης που διαμορφώθηκε στο ιστορικό Κουρδιστάν. Υπενθυμίζει ότι ήδη στην περίοδο 1918-1923 το αίτημα για διαμόρφωση κουρδικού κράτους διατυπώθηκε σαφώς και συμπερίληφθηκε ως δικαίωμα στη Συνθήκη των Σεβρών, εντούτοις ήδη από τη χάραξη της γραμμής Σάικς-Πικό και τη Συνθήκη της Λωζάνης παραγνωρίστηκε και οι κουρδικοί πληθυσμοί βρέθηκαν διαμοιρασμένοι σε τέσσερα διαφορετικά κράτη (Τουρκία, Ιράκ, Ιράν, Συρία). Την αποικιακή συνθήκη επέτεινε το γεγονός ότι οι κουρδικές περιοχές είχαν σημαντικούς φυσικούς πόρους. Στην κεμαλική Τουρκία, με βάση την αρχή ότι υπάρχει μόνο το τουρκικό έθνος, η επιχείρηση  υποχρεωτικής «αφομοίωσης» των Κούρδων θα συνδυάζεται με άγρια καταστολή των αλλεπάλληλων κουρδικών ξεσηκωμών. Βασική πλευρά και η απαγόρευση της κουρδικής γλώσσας, με τον Αζαντί να υπενθυμίζει ότι αυτή εντάσσεται σε ένα κατεξοχήν αποικιοκρατικό πλαίσιο, την ώρα που το εκπαιδευτικό σύστημα γινόταν τμήμα ενός ιδιότυπου πολιτιστικού ιμπεριαλισμού.

Ο Αζαντί εντοπίζει τη χαμένη ευκαιρία του κουρδικού κινήματος στην περίοδο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και το μεγάλο κίνημα αποαποικιοποίησης. Υπενθυμίζει τη βραχύβια «Δημοκρατία του Μαχαμπάντ», ένα κουρδικό κράτος στα όρια του Ιράν, με σοβιετική υποστήριξη, αλλά και την μακρόχρονη αντιφατική προσπάθεια να διεκδικηθεί η αυτονομία του Ιρακινού Κουρδιστάν. Στην Τουρκία, στη δεκαετία του 1960 και στον απόηχο των απαποικιακών και αντιιμπεριαλιστικών κινημάτων επανέρχεται στο προσκήνιο το κουρδικό αίτημα, πρωτίστως από ανθρώπους που στρέφονται προς τον μαρξισμό, και που την επαύριον του πραξικοπήματος του 1971, επιλέγουν τη λογική της παράνομης ένοπλης οργάνωσης, οδηγώντας στη δημιουργία του PKK. Η Ιρανική επανάσταση φάνηκε να ανοίγει περιθώρια, αφού κουρδικές οργανώσεις ήταν τμήμα του ξεσηκωμού κατά του Σάχη, όμως και ο Χομεϊνί και η αριστερά έβλεπαν εχθρικά εξαρχής κάθε δυνητικό αποσχιστικό κίνημα, ενώ τα πράγματα έκανε χειρότερα η υποστήριξη των κουρδικών οργανώσεων από το Ιράκ στον πόλεμο με το Ιράν. Ο πόλεμος κατά του Ιράκ το 1991 θα ανοίξει ένα δρόμο για την κατοχύρωση της αυτονομίας του Ιρακινού Κουρδιστάν, αν και με το τίμημα, όπως υπογραμμίζει ο Αζαντί, μιας μεγάλης εξάρτησης από την Τουρκία. Και εδώ η προσπάθεια να γίνει το βήμα από την αυτονομία στην ανεξαρτησία θα πέσει στο κενό.

Στο μεταξύ στην Τουρκία θα έχουμε την ένοπλη δράση του PKK (με μεγάλα διαλείμματα εκεχειριών) σε συνδυασμό με την ιδιαίτερα αιματηρή καταστολή από την μεριά του τουρκικού κράτος, μαζί με όμως με τη διαρκή καταγραφή ισχυρών εκλογικών ποσοστών υπέρ κομμάτων που εκφράζουν το κουρδικό στοιχείο, ενώ η υπόσχεση του Ερντογάν για διαφορετική στάση θα μετασχηματιστεί, ιδίως μετά τη συμμαχία με τους εθνικιστές και την εμπλοκή στη Συρία, σε αυταρχική αντιμετώπιση, ιδίως μετά το πραξικόπημα του 2016. Ο Αζαντί θεωρεί ότι στη Συρία η επιλογή της διεκδίκησης αυτονομίας και μια λογική συνομοσπονδίας αποδείχτηκε στις ζώνες υπό κουρδικό έλεγχο πιο αποτελεσματική. Ο Αζαντί θεωρεί τακτικά λάθη και τον χειρισμό του δημοψηφίσματος της ανεξαρτησίας στο Ιρακινό Κουρδιστάν και κινήσεις όπως αυτές της ανακήρυξης τουρκικών πόλεμων ως αυτόνομων στην περίοδο 2015-2016, που πυροδότησαν νέο κύμα καταστολής. Αντιθέτως, θεωρεί ότι η έννοια της συνομοσπονδίας, όπως τη διατύπωσε ο Οτσαλάν στο πλαίσιο της ειρηνευτικής διαδικασίας, σε αντιδιαστολή και με την ανεξαρτησία και με την «αφομοίωση», μπορεί να κάνει πράξη ένα αίτημα αποαποικιοποίησης σε δημοκρατική και χειραφετητική κατεύθυνση.

Για τον Αζαντί η αμφισβήτηση του μοντέλου έθνος-κράτος- σύνορο, μέσα από τη δημοκρατική συνομοσπονδιακή λογική έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες στο μέλλον να οδηγήσει σε μια ειρήνη που να απελευθερωτική. Κατά τη γνώμη του είναι ένα καινοτόμο πολιτικό σχέδιο που είναι ριζωμένο στην κουρδική αποικιακή ιστορία: «προϊόν της ανθεκτικότητάς μας είναι χωρίς αμφιβολία ένα από τα καλύτερα μαθήματα που έχουμε να δώσουμε στον κόσμο».

Έτσι, το βιβλίο καταδεικνύει την αναγκαστικά αντιφατική διαδρομή ενός εθνικού κινήματος που προσέκρουσε πάνω σε άλλα ισχύρά εθνικά κράτη, ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς και ανταγωνισμούς, πλήρωσε τακτικές επιλογές και το τίμημα της προσκόλλησης στον έναν ή τον άλλο πόλο τοπικών ή ευρύτερων γεωπολιτικών διαιρέσων, αλλά εξακολουθεί να έχει μια χειραφετητική αναφορά, υπογραμμίζοντας συνάμα την διαρκή επικαιρότητα αιτημάτων αποαποικιοποίησης.