Όρνιθες – Κριτική

Όλα ξεκίνησαν το καλοκαίρι του 1959, όταν τρεις κορυφαίοι δημιουργοί, ο Κάρολος Κουν (σκηνοθεσία), ο Γιάννης Τσαρούχης (σκηνικά-κοστούμια) και ο Μάνος Χατζιδάκις (μουσική) επιχείρησαν να συμπράξουν, ανεβάζοντας το αριστοφανικό αυτό έργο. Όμως, ο δηκτικός λόγος του αρχαίου κωμωδιογράφου φαίνεται ότι σοκάρισε. Έτσι, με αφορμή «την προσβολή του θρησκευτικού αισθήματος» (στη σκηνή της θυσίας, το τραγούδι του ιερέα θύμιζε… βυζαντινούς ύμνους και έθιξε κάποιους ευαίσθητους θεατές) η παράσταση απαγορεύτηκε! Πρωτεργάτης της απαγόρευσης αυτής ήταν ο τότε υπουργός Προεδρίας Κωνσταντίνος Τσάτσος, που φρόντισε, μέσα από συνεχείς ανακοινώσεις από το Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών, να δώσει στο θέμα χαρακτήρα σκανδάλου. Η απόδοση του κειμένου (που είχε επιμεληθεί ο Βασίλης Ρώτας) παραμόρφωνε, λέει, το πνεύμα του κλασικού κειμένου και ορισμένες σκηνές προσέβαλαν το θρησκευτικό συναίσθημα του λαού. Το έργο πάντως, με αυτήν του τη μορφή, ανέβηκε πολλές φορές από τότε στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, με πολύ μεγάλη επιτυχία, με αποκορύφωμα τη βράβευσή του από το γαλλικό «Θέατρο των λαών» με το πρώτο βραβείο! Αλλά και το πνεύμα του Αριστοφάνη, έστω και δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά το θάνατό του, πήρε την εκδίκησή του: στις γελοιογραφίες της εποχής, η περίφημη κότα έγινε πλέον ο αχώριστος σύντροφος του εύθικτου πολιτικού… Σε εκείνη την παράσταση λοιπόν ακούστηκε μια πρώτη γραφή της μουσικής του Μάνου Χατζιδάκι, σε μια λιτή ενορχήστρωση, με τη χρήση τεσσάρων μόνο οργάνων. Ο ίδιος πάντως αισθανόταν ότι δεν είχε το αποτέλεσμα που ήθελε. Τέσσερα χρόνια αργότερα, αποφάσισε να ασχοληθεί ξανά με τους Όρνιθες. Έτσι, το 1964, το έργο συμπληρώθηκε, ενορχηστρώθηκε, ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1965. Την ίδια χρονιά οι Όρνιθες, στην τελική πλέον μορφή τους, ανέβηκαν στις Βρυξέλλες, σε χορογραφία του Μορίς Μπεζάρ.
Σε αυτό λοιπόν το CD έχει επανεκδοθεί η ιστορική εκείνη ηχογράφηση, σε μια νέα ηχητική επεξεργασία με την τεχνολογία των 24bit. Ακούγοντάς την, διακρίνουμε άλλη μία φορά την τέχνη και τη μαεστρία του Μάνου Χατζιδάκι, σε μία από τις κορυφαίες στιγμές τους. Οι μελωδίες του είναι και εδώ (όπως και σε όλα τα έργα του άλλωστε…) ιδιαίτερα εμπνευσμένες και ταυτόχρονα λιτές, δημιουργώντας την τόσο χαρακτηριστική χατζιδακική ατμόσφαιρα. Είναι μοναδικός ο τρόπος που χειρίζεται τους ρυθμούς, τα ηχοχρώματα, τους ηχητικούς όγκους, δημιουργώντας κάθε φορά την «ηχητική ατμόσφαιρα» που επιθυμεί, ακολουθώντας πάντοτε τις απαιτήσεις του έργου. Σκιαγραφεί έτσι μια ολόκληρη γκάμα από καταστάσεις και συναισθήματα, από το λυρισμό έως την αγωνία και το φόβο. Στην προσπάθειά του αυτή ο Μάνος Χατζιδάκις είχε στη διάθεσή του έναν πολύ μεγάλο αριθμό μουσικών: την Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών, που είχε ιδρύσει και διηύθυνε ο ίδιος την εποχή εκείνη, τη Μεικτή Χορωδία του Φεστιβάλ Αθηνών, την Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων και τέσσερις σολίστες. Κατάφερε να αποφύγει το σκόπελο της πομπώδους γραφής, δημιουργώντας έτσι μια μουσική που από την αρχή έως το τέλος ρέει με τρόπο φυσικό και αβίαστο, σαν να πρόκειται για ένα καλοφτιαγμένο τραγούδι. Ακούστε το «Ω καλή μου ξανθιά», το πιο λυρικό ίσως κομμάτι του έργου, τους «Κύκνους», την «Αηδόνα», το «Προσκλητήριο του Έποπα», για να αναφέρουμε μόνο ένα μικρό δείγμα από τα κομμάτια του έργου.
Η γραφή του Αριστοφάνη και η μουσική του Χατζιδάκι έρχονται άλλη μία φορά να μας θυμίσουν μία από τις μεγαλύτερες αξίες -και αρετές- ενός πραγματικού έργου τέχνης: τη διαχρονικότητα. Κείμενα επίκαιρα, λες και γράφτηκαν χθες, μελοποιημένα ύστερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Αυτοί είναι οι «Όρνιθες» των Αριστοφάνη -Χατζιδάκι πλέον-, ένα έργο που έχει ήδη ξεκινήσει την πορεία του προς την αιωνιότητα! Όσο για τους «εύθικτους»; Πάντα θα υπάρχουν κάποιοι που θα αναλαμβάνουν να εκφράσουν το θιγμένο λαϊκό αίσθημα με τρόπο «εργολαβικό» ή, πολλές φορές, ακόμη και με «εξ’ ύψους» εξουσιοδότηση… Ευτυχώς που πάντα όλο και κάποιος Αριστοφάνης βρίσκεται… Η νομοτέλεια των πραγμάτων είναι τέτοια, πώς να το κάνουμε! Το θέμα είναι τι μένει από όλα αυτά. Τελικά, μόνο τα αριστουργήματα, όπως οι «Όρνιθες», αφήνοντας τις (εκάστοτε) γελοιογραφίες με τις κότες για την άλλη πλευρά…
Όρνιθες
Βρισκόμαστε στο 414 πΧ. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος συνεχίζεται, με αρνητικές συνέπειες για την Αθήνα. Η τελευταία έχει χάσει τη λάμψη και το μεγαλείο που είχε στο χρυσό αιώνα του Περικλή: κυριαρχούν η κακοπραγμοσύνη και οι συκοφαντίες, δείγματα της παρακμής και της κατάρρευσης που έρχονται με γοργό ρυθμό. Στο κλίμα αυτό λοιπόν ο Αριστοφάνης, απογοητευμένος από την κατάσταση της πόλης του, γράφει τους «Όρνιθες». Δύο Αθηναίοι, αηδιασμένοι και αυτοί, όπως και ο συγγραφέας, αναζητούν ένα ιδανικό μέρος για να ζήσουν. Στη χώρα των πουλιών βρίσκουν τον Τηρέα, έναν άνθρωπο που έγινε τσαλαπετεινός, και τον ρωτούν αν, όπως πετούσε, είδε κάποια πολιτεία όπως αυτήν που ονειρεύονται. Η απάντηση είναι απόλυτη. Όχι. Οι άνθρωποι είναι παντού οι ίδιοι… Τότε οι δαιμόνιοι Αθηναίοι πείθουν αυτόν και τα πουλιά να δημιουργήσουν τη δική τους πόλη, τη Νεφελοκοκκυγία, ανάμεσα στη Γη και τον ουρανό, ώστε να κυβερνήσουν τίμια και ανυστερόβουλα τον κόσμο. Οι θεοί συνθηκολογούν εξαιτίας της πείνας που τους ταλαιπωρεί (τα πουλιά δεν αφήνουν την τσίκνα από τις θυσίες να φτάσει στον Όλυμπο…). Σύμφωνα με τους όρους της συνθήκης, ένας από τους δύο Αθηναίους παντρεύεται τη Βασιλεία, οικονόμο των θεών, η οποία είναι επιφορτισμένη με τη φροντίδα των κεραυνών του Δία. Έτσι, με το τέχνασμα αυτό (που το υπαγόρευσε στους άλλους ποιος άλλος, ο Προμηθέας…) η διακυβέρνηση των ανθρώπων περνά στα χέρια των πουλιών…
Για το μήνα αυτό λοιπόν και εμείς προτείνουμε μια περιδιάβαση στους δρόμους της Νεφελοκοκκυγίας, μιας χώρας που βρίσκεται -δυστυχώς- μόνο στα όνειρα ανθρώπων όπως ο Αριστοφάνης…
Στο CD «Όρνιθες» οι δρόμοι του Αριστοφάνη συναντιούνται με τις οδούς των ονείρων του Μάνου Χατζιδάκι. Πρόκειται για ένα έργο που έμελλε να σημαδέψει την ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου και να γίνει αφορμή για μία από τις κορυφαίες στιγμές του συνθέτη Χατζιδάκι.