Πρώτη Ανάσταση: Κρότοι, δάφνες και βυζαντινές ψαλμωδίες – Το τελετουργικό και τα έθιμα

Ξεχωριστά έθιμα που σηματοδοτούν τη μετάβαση από το πένθος της Μεγάλης Παρασκευής στη χαρά και από τη σιωπή στην αναγέννηση του Μεγάλου Σαββάτου έλαβαν χώρα σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, λίγο μετά την Πρώτη Ανάσταση και το «Ανάστα ο Θεός, κρίνον την γην».

Η Ελλάδα γιόρτασε από άκρου εις άκρον το προανάκρουσμα της μεγάλης νύχτας της Αναστάσεως με ιδιαίτερες εκδηλώσεις και έθιμα, όπως οι Μπότηδες στην Κέρκυρα, ενώ ο «ιπτάμενος» ιερέας στην Χίο έκλεψε και πάλι την παράσταση, πραγματοποιώντας το καθιερωμένο του «σάλτο» προτού σκορπίσει δάφνες στους πιστούς.

Στην Κέρκυρα, κάτοικοι και επισκέπτες έδωσαν, όπως κάθε χρόνο, θεαματικό παρών, με «βροχή» από μπότηδες – τα πύλινα δοχεία – να σκάνε με κρότο στα πλακόστρωτα από τα γύρω μπαλκόνια και να σηματοδοτούν έτσι την έναρξη της αναστάσιμης χαράς. Το έθιμο, βαθιά ριζωμένο στη βενετική παράδοση του νησιού, αναπαριστά συμβολικά τον σεισμό που τίναξε την πέτρα από τον τάφο του Χριστού.

Ξεχωριστά έθιμα έλαβαν χώρα λίγο μετά την Πρώτη Ανάσταση και το «Ανάστα ο Θεός, κρίνον την γην»

Χίος: Ο «ιπτάμενος» ιερέας

Στη Χίο, το αναστάσιμο μήνυμα φτάνει στους πιστούς με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο. Αυτόν του π. Χριστόφορου Γουρλή που πραγματοποιεί «σάλτο» από την Ωραία Πύλη του Ναού της Παναγίας Ευαγγελιστρίας, σκορπίζοντας δάφνες από καλάθι, ενώ χτυπούν χαρμόσυνα οι καμπάνες και οι πιστοί κάνουν τον παραδοσιακό θόρυβο με τα στασίδια.

Η δάφνη – σύμβολο νίκης από την αρχαιότητα – εδώ μετατρέπεται σε σύμβολο της ανάστασης: «Ο Χριστός ανασταίνεται και ο Άδης τρέμει», κατά τη λαϊκή ερμηνεία.

Η τελετουργική αναστάτωση εκφράζει με άμεσο, σχεδόν χειροπιαστό τρόπο την αναπαράσταση μιας κοσμικής ανατροπής. Η Μικρή Ανάσταση σηματοδοτεί το πρώτο «άνοιγμα» προς τη χαρά συνδέοντας το θρησκευτικό βίωμα με τον κοινωνικό βίο.

Τα δαφνόφυλλα, σύμβολα της νίκης του Χριστού, σκορπίζονται την ώρα που οι πολυέλαιοι της εκκλησίας κουνιούνται σαν σε σεισμό, σηματοδοτώντας την Ανάσταση του Κυρίου.

Αθήνα: Ιδιαίτερο τελετουργικό στη Ρωσική Εκκλησία

Στο κέντρο της Αθήνας, στην Αγία Τριάδα της οδού Φιλελλήνων – γνωστή ως Ρωσική Εκκλησία -, η Πρώτη Ανάσταση έγινε μέσα σε κλίμα μοναδικής πνευματικότητας. Λίγο πριν τις 9:00 το πρωί, ο ναός άρχισε να δονείται από τους κρότους σπασμένων «μπότιων», το ρυθμικό χτύπημα καθισμάτων και σκευών.

Τα βάγια και οι επευφημίες των πιστών – Ελλήνων, Ρώσων, αλλά και μερικών τουριστών που είχαν βρεθεί εκεί – δημιουργούσαν μια μοναδική ατμόσφαιρα, υπό τους μαγευτικούς ήχους της περίφημης χορωδίας της Αγίας Τριάδας.

Τον χαρμόσυνο τόνο έδωσε ο προϊστάμενος του ναού, π. Συνέσιος Βικτωράτος. Μετά τη Θεία Λειτουργία, πολλοί έσπευσαν να μαζέψουν θραύσματα από τις σπαστές στάμνες «για καλοτυχία», ενώ έξω από τον ναό οι ιερείς ευλόγησαν τα πασχαλινά αυγά και τα εδέσματα των πιστών.

Η Ρωσική Εκκλησία, αφιερωμένη στην Αγία Τριάδα, είναι ένα από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά μνημεία της Αττικής. Σύμφωνα με την παράδοση, στη θέση αυτή υπήρχε αρχαίο ιερό του Λυκείου Απόλλωνα, πάνω στα ερείπια του οποίου ανεγέρθηκε η βυζαντινή εκκλησία, αφιερωμένη αρχικά στην Παναγία Σώτειρα, απ’ όπου και η δεύτερη γνωστή ονομασία του μνημείου, Σώτειρα του Λυκοδήμου.

Κατά τη διάρκεια των εργασιών τον 19ο αιώνα, ο αρχιμανδρίτης Αντωνίνος κατέγραψε μια σπουδαία ανακάλυψη: σε βάθος πέντε μέτρων κάτω από το δάπεδο βρέθηκε μια καλυμμένη δεξαμενή, η οποία αποτελούσε τμήμα του περίφημου αρχαίου Πεισιστράτειου Υδραγωγείου, συνδέοντας έτσι το βυζαντινό μνημείο απευθείας με το ένδοξο παρελθόν της κλασικής Αθήνας.

Το κάψιμο του Ιούδα

Το κάψιμο του Ιούδα είναι από τα πιο διαδεδομένα πασχαλινά έθιμα, απλωμένο σε δεκάδες περιοχές της Ελλάδας, κυρίως στην Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα και τα νησιά. Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου, κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά την Πρώτη Ανάσταση, οι κάτοικοι καίνε στην κεντρική πλατεία ή μπροστά από την εκκλησία ένα ομοίωμα του Ιούδα, συνήθως κατασκευασμένο από ρούχα παλιά γεμιστά με άχυρο ή χαρτί.

Ο Ιούδας τιμωρείται δημόσια για την προδοσία του και, με το κάψιμο του ομοιώματος, η κοινότητα εκφράζει συλλογικά τη νίκη του καλού επί του κακού. Σε πολλά μέρη το ομοίωμα γεμίζεται με βεγγαλικά ή πυροτεχνήματα, ώστε να «εκραγεί» εντυπωσιακά. Στην Καλαμάτα το έθιμο έχει ιδιαίτερα μεγάλη παράδοση και συγκεντρώνει πλήθος κόσμου.

Αξιοσημείωτο είναι ότι το έθιμο αναβιώνει και σε άλλες ορθόδοξες χώρες στην Ευρώπη αλλά και σε καθολικές κοινότητες στη Λατινική Αμερική.