Η ιστορία ως λογοτεχνία και η λογοτεχνία ως ιστορία

Η ανακάλυψη του φωτογραφικού υλικού των εκτελεσμένων της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, πέραν του να δώσει στην ιστορία εικόνα, ήρθε να υπενθυμίσει, πέραν όλων των άλλων, και την πραγματικότητα ενός εμφυλίου πολέμου που ξεσπά αρκετά πριν το 1946, που συνήθως ορίζουμε ως χρονολογία έναρξης. Ενός εμφυλίου που φέρνει από τη μια μεριά τις ΕΑΜικές οργανώσεις, και από τις άλλη τις παραλλαγές του δωσιλογισμού, συμπεριλαμβανομένων όσων υπηρετούσαν στις συνεργαζόμενες με τους κατακτητές υπηρεσίες ασφαλείας, όπως η διαβόητη Ειδική Ασφάλεια, είτε στα Τάγματα Ασφαλείας.

Η συνηθέστερη προσπάθεια νομιμοποίησης της δράσης των φορέων του δωσιλογισμού, προσπάθεια που ξεκινά ήδη από την επαύριον της Απελευθέρωσης από τους κατακτητές, αφορούσε τη στράτευσή τους στον αντικομμουνιστικό αγώνα πρωτίστως, δηλαδή στην αποτροπή της κατάκτησης της εξουσίας από το ΕΑΜ, με τη συνεργασία τους στο πλευρό των κατακτητών να αντιμετωπίζεται ως το αναγκαίο τίμημα. Πλευρά αυτής της νομιμοποιητικής προσπάθειας και η έμφαση στον ανιδιοτελή χαρακτήρα της στράτευσής τους. Όλα αυτά διατυπώθηκαν τότε, αλλά αναπαράγονται και σήμερα ως τμήμα μιας αντικομμουνιστικής υποκούλτούρας που ολοένα και περισσότερο συνοδεύει τις φιλελεύθερες και νεοφιλελεύθερες διακηρύξεις της παράταξης που δηλώνει ότι είναι «με τη σωστή πλευρά της ιστορίας».

Ωστόσο, ήδη από τότε ήταν διάχυτη η αίσθηση ότι η επιλογή του δωσιλογισμού είχε αρκετά πιο ταπεινά κριτήρια σε αρκετές περιπτώσεις. Δηλαδή, αφορούσε πραγματικές ευκαιρίες πλουτισμού που έδινε όχι μόνο γενικά η συνεργασία με τους κατακτητές, αλλά και πιο ειδικά η διαχείριση της εξουσίας που είχαν, που συχνά ήταν εξουσία ζωής και θανάτου.

Αυτή η πλευρά της νεοελληνικής ιστορίας έχει συζητηθεί αρκετά τα τελευταία χρόνια, κυρίως γιατί έχει υπάρξει και σημαντική έρευνα. Ενδεικτική η μεγάλη απήχηση που είχε το βιβλίο του ιστορικού Μενέλαου Χαραλαμπίδη για τους Δωσιλόγους. Ίσως γιατί σε εκείνες τις εμπειρίες μπορούμε να δούμε πώς διαμορφώθηκαν σημαντικές πλευρές του μεταπολεμικού κράτους.

Αυτή η ιστορία αποτελεί το υπόβαθρο του μυθιστορήματος της Ελισάβετ Χρονοπούλου Επί σκοπώ πλουτισμού που κυκλοφόρησε πολύ πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις. Η Χρονοπούλου επιλέγει να διηγηθεί μια ιστορία της τελευταίας φάσης της Κατοχής, επιλέγοντας με ιδιαίτερα αποτελεσματικό τρόπο το τέχνασμα μιας αφήγησης που καταλήγει στον αποδέκτη που με αυτό τον τρόπο θα αποκτήσει επίγνωση του βάρους της ίδιας της οικογενειακής του ιστορίας.

Ωστόσο, αυτό που κάνει τον αναγνώστη να συναρπάζεται με τον βιβλίο είναι ακριβώς ο τρόπος που αναπαριστά το περιβάλλον της αφήγησης και το βίωμα της ιστορίας. Η σταδιακή αποκάλυψη στοιχείων, η ισορροπία ανάμεσα στη σαφήνεια και τον υπαινιγμό, αλλά και η διατήρηση όλων των ενδεχομένων ανοιχτών μέχρι την τραγική κατάληξη, αλλά και την πλήρη αποκάλυψη της προδοσίας και του κυνισμού που αποτέλεσε τη βάση της βαναυσότητας, ιδίως όταν αποκαλύπτεται πλήρως το νόημα του ίδιου του τίτλου του βιβλίου, όλα αυτά δίνουν ξεχωριστή δύναμη στην αφήγηση.

Η Ελισάβετ Χρονοπούλου

Η απουσία ευκολιών ως προς τη δραματικότητα, χωρίς αυτό να μειώνει τον πραγματικά σπαρακτικό χαρακτήρα των ίδιων των περιστατικών, δίνει περισσή δύναμη στην αφήγηση. Την ίδια στιγμή, η έμφαση στην αληθοφάνεια τονίζεται με την επιλογή να συμπεριληφθεί ως παράρτημα τα πρακτικά της υποτιθέμενης δίκης γύρω από το κεντρικό περιστατικό, που στηρίζονται πάνω σε πραγματικά πρακτικά δικών δωσίλογων και που επίσης αποτυπώνουν πλήρως το κλίμα της εποχής. Η συμπερίληψη και ενός ιστορικού δοκιμίου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη επίσης βοηθά το αναγνώστη να κατανοήσει το ιστορικό πλαίσιο.

Όμως, αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε να κάνουμε με ένα ιστορικό δοκίμιο καμουφλαρισμένο ως λογοτεχνία. Έχουμε να κάνουμε με ένα από τα καλύτερα πρόσφατα μυθιστορήματα, που δοκιμάζει να αναμετρηθεί με την ιστορία χωρίς να θυσιάζει τη λογοτεχνικότητα. Φαίνεται αυτό και στον τρόπο που χτίζει τους ήρωες, τον αφηγητή που βλέπει την ιστορία να ξεδιπλώνεται σαν πλέγμα ασφυκτικό από το οποίο δεν μπορεί να ξεφύγει, τον άλλο αφηγητή, που είναι ο συντάκτης της αφήγησης για τα περιστατικά της Κατοχής αλλά και ο δράστης της εκδίκησης, και την σπαρακτική φιγούρα της νεαρής Αμαλίας, της νεαρής ΕΠΟΝίτισας, με τη Χρονοπούλου να επιλέγει να της δώσει όχι μόνο αφηγηματικό σχήμα αλλά και λόγο μέσα από τα ποιήματά της.

Και έτσι αυτό που μένει είναι μια ιστορία σπαρακτική και συνάμα το βάρος της ιστορίας, η επίγνωση ότι αυτή η ιστορία δεν ήταν «μεμονωμένο περιστατικό», ότι αυτή  η μυθοπλασία αναλογεί σε πλήθος άλλες ιστορίες, απωθημένες πια ίσως με δεδομένο ότι φεύγουν από τη ζωή οι γενιές με άμεσο βίωμα, και ξεχασμένες σε πρακτικά δικών και φακέλους σε αρχεία υπηρεσιών ασφαλείας, αλλά όχι γι’ αυτό λιγότερο πραγματικές και τραυματικές, ιστορίες που κάποια στιγμή σε συναντούν και σε αφήνουν ποτέ. Ιστορίες που αποκτούν ίσως επικαιρότητα σήμερα όχι γιατί η ιστορία επαναλαμβάνεται, αλλά γιατί αυτή η βαναυσότητα, μεταμφιεσμένη σε εθνικοφροσύνη (αυτή την «κολυμπήθρα του Σιλωάμ» για πλήθος εγκλήματα) εξακολουθεί να αποτελεί ορίζουσα της ελληνικής πραγματικότητας.

Γιατί η ιστορία δεν είναι ποτέ απλώς αυτά που έγιναν κάποτε. Είναι ταυτόχρονα το αποτύπωμα, η σκιά, το βάρος όλων εκείνων των αδικοχαμένων πριν από εμάς, όλων εκείνων των νεκρών, που εξακολουθούν να στοιχειώνουν τη μνήμη μας και που το αίτημά τους, η δική μας ανεξόφλητη οφειλή, είναι να μην μείνει αδικαίωτος ο θάνατός τους, αυτή τη «μυστική συμφωνία μεταξύ των γενεών» που αναφέρει κάπου ο Μπένγιαμιν.