Ερέβους επίκληση: για τη νέα ποιητική συλλογή του Διονυσίου Καλιντέρη

Οι Ελληνοαιγυπτιακοί Μαγικοί Πάπυροι αποτελούν μία από τις πιο συναρπαστικές σελίδες της Αρχαίας Γραμματείας. Πρόκειται για ένα σύνολο από παπύρους από την Ελληνο-ρωμαϊκή Αίγυπτο, γραμμένοι κυρίως στα αρχαία ελληνικά αλλά και στην κοπτική και στη δημώδη αιγυπτιακή. Το corpus των κειμένων, που ήρθε στο φως μέσα από το εμπόριο αιγυπτιακών αρχαιοτήτων από το 1700 και μετά, σταδιακά εκδόθηκε με την πιο σημαντική έκδοση να είναι η δίτομη του Karl Preisedanz.

Οι πάπυροι περιλαμβάνουν ξόρκια, μαγικές συνταγές, προσευχές και επικλήσεις, με συχνή εμφάνιση μαγικών λέξεων. Σε κάποια σημεία θυμίζουν τους καταδεσμούς της ελληνικής αρχαιότητας. Αποτυπώνουν ταυτόχρονα τον έντονο θρησκευτικό συγκρητισμό στην Αίγυπτο της ελληνορωμαϊκής εποχής.

Πάνω από όλα, όμως, αποτυπώνουν μια βαθιά πίστη στη δύναμη που έχει η μαγική χρήση της γλώσσας, εκεί όπου η γλώσσα διεκδικεί να επικοινωνήσει με αυτό που είναι πέρα από τον λόγο, να πει ονόματα στα οποία το θείο (ή, συμμετρικά, το δαιμονικό) θα απαντήσει όντως, να κάνει πράγματα που δεν περιορίζονται στα στενάχωρα όρια της «επικοινωνίας».

Γι’ αυτό τον λόγο και η μαγική χρήση της γλώσσας είναι, επί της ουσίας, κάτι πολύ κοντινό στην ποιητική γλώσσα. Άλλωστε, και εκεί αυτό που κυριαρχεί ως πρόθεση, ομολογημένη ή μη μικρή σημασία έχει, είναι η πίστη στο ότι η γλώσσα, ως γραφή και ως λαλιά, μπορεί να κάνει πολύ περισσότερα πράγματα από το να διευκολύνει απλώς τις καθημερινές συναλλαγές.

Και είναι αυτός ο σύνδεσμος ανάμεσα στη μαγική γλώσσα και την ποιητική γλώσσα και τη δύναμή τους εξηγεί γιατί ο ποιητής Διονύσιος Καλιντέρης επιλέγει μια ιδιαίτερη ποιητική μορφή στη δεύτερη ποιητική συλλογή του, με τον τίτλο «Ήδη ταχύ» και τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «οδηγίες τελέσεως», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Sestina. Η ίδια η συλλογή είναι ένα ποιητικό πείραμα, αφού αποτελείται από την παράθεση χαρακτηριστικών αποσπασμάτων από τη συλλογή των Ελληνοαιγυπτιακών Μαγικών Παπύρων, ουσιαστικά ένα ιδιότυπο cut-up, με επτά fragmenta του ίδιου του ποιητή.

Τα ίδια τα αποσπάσματα των αρχαίων μαγικών παπύρων υποβάλλουν εξαρχής τον αναγνώστη σε αυτό το ιδιαίτερο σύμπαν επικλήσεων σε θεούς και δαίμονες, μαγικών συνταγών, διατύπωσης επιθυμιών και πόθων (που όπως και στα μεταγενέστερα ξόρκια δεν περιορίζονται στην επιθυμία του άλλου, αλλά και στην επιθυμία καταστροφής του άλλου, εάν δεν ανταποκριθεί).

Πλάι σε αυτά τα αποσπάσματα των αρχαίων παπύρων, τα σπαράγματα του ίδιου του Καλιντέρη ακολουθούν την ίδια δομή της επίκλησης, με το επίδικο όμως να είναι – όπως και η ανθρώπινη επιθυμία άλλωστε – πολυεπίπεδο: «ξέφρενη μοίρα του παντός / με αγωνία ακροάζομαι το τραύλισμά σου / απ’ τα μεγάλα και αφανή / δεν έχω πείρα». Ούτως ή άλλως, το ίδιο το πεδίο της επιθυμίας παραμένει ένα πεδίο πολέμου: «να μοιραστούμε και αυτόν τον όλεθρο / το ποθεινό σφαγείο».

Την ίδια στιγμή, η αγωνία της ποιητικής γραφής στην αναμέτρησή της με το βάρος του χρόνου αποτυπώνεται ακριβώς ως αγωνία της επίκλησης: «αρμόζοντα φωνήματα ζητώ / και πάσχω // ονόματα βαρβαρικά απαγγέλλω / μήπως σωθώ». Άλλωστε, πέραν της ποίησης άλλο τι δεν έχει να κάνει προσφορά: «και άλλα δεν έχω τιμαλφή / τίποτα δεν έχω». Με τη σειρά της, η ποιητική επίκληση είναι αυτό που απομένει τελικά – «άλλη μέθοδος δεν είναι», γράφει χαρακτηριστικά – όταν «μονήρης και ανυπόδητος / προσέρχομαι / στης αγρυπνιάς την όψη».

Και είναι σε αυτό το πλαίσιο που τελικά ο ποιητής στοχάζεται μέσα από την ποίηση την αναμέτρηση με το χρόνο, ως βίωμα, μοίρα και ιστορία, μια αναμέτρηση αναπόφευκτη αλλά και άνιση, καθώς «έχεις τον χρόνο άπλετο / και έχω τον χρόνο λιγοστό» αλλά και γιατί «η ιστορία η δική σου ένα παιχνίδι / σαλεμένο // κακοποιώντας τους αιώνες / και συνεχίζεις έτσι / βγάλε άκρη»).

Ωστόσο, θα ήταν λάθος, να θεωρήσουμε ότι ο τόνος είναι απλώς η μελαγχολία της αναγκαστικής ματαιοπονίας της επίκλησης: Το καταληκτικό απόσπασμα από τους μαγικούς παπύρους («γελάσαντος δε αυτού εγεννήθησαν θεοί επτά») αν μη τι άλλο αφήνει έναν πιο ανοιχτό ορίζοντα, την ώρα που το επιμετρικό παράθεμα από ένα κείμενο του αείμνηστου καθηγητή του ΑΠΘ Α.-Φ Χριστίδη απλώς υπογραμμίζει τη σχέση μαγικής και ποιητικής γλώσσας, υποδεικνύοντας ότι εν τέλει η ποίηση αποτελεί πάντα  όχι απλώς ένα καταφύγιο αλλά και τον χώρο όπου κάτι συν-τελείται, κάτι συμβαίνει, δικαιολογώντας έτσι και τον υπότιτλο της συλλογής («οδηγίες τελέσεως») πέραν από την απλή αναλογία με την μαγική τέλεση.

Η γραφή του Καλιντέρη, όπως αποτυπώνεται και στα αποσπάσματα που ήδη έχουμε παραθέσει, έχει αποκτήσει μια ακόμη μεγαλύτερη ωριμότητα. Η χαρακτηριστική λιτότητα που ήδη είχε αποτυπωθεί στην πρώτη του συλλογή (με τον αυτοειρωνικό τίτλο «Τα ευρισκόμενα», πάλι από τις εκδόσεις Sestina και που κυκλοφορεί σε δεύτερη τροποποιημένη έκδοση) τώρα αποκτά μια ακόμη μεγαλύτερη πυκνότητα νοήματος, ταιριαστή άλλωστε σε μια λειτουργία επίκλησης και τέλεσης, αλλά και μια αυτοπεποίθηση ότι τα πράγματα μπορούν να αποτυπωθούν ως όντως έχουν, με τον απόλυτα ελάχιστο αριθμό λέξεων. Ακόμη και όλες οι αντηχήσεις που μπορεί κανείς να διακρίνει – ή να ψυχανεμιστεί – από την αρχαία γραμματεία, στον Σολωμό, τον Καβάφη ή τον Καρυωτάκη, παραμένουν πλήρως χωνεμένες και ενσωματωμένες. Και βέβαια ο διάλογος με το ποιητικό παρελθόν, εν προκειμένω τους μαγικούς παπύρους, δεν είναι απλώς μια υπόκλιση στην αγάπη του ποιητικού μοντερνισμού για τέτοιες πρακτικές αλλά και το πεδίο ενός γλωσσικού πειραματισμού που αξίζει να συνεχιστεί.

Γραφή της απαγγελίας αλλά και των πολλών αναγνώσεων, η ποίηση του Καλιντέρη διεκδικεί με αυτό το δεύτερο διάβημά της να αποτελέσει καλοδεχούμενο τμήμα του σύγχρονου λογοτεχνικού τοπίου. Και αναμφίβολα το καταφέρνει.

Το Σάββατο 13 Δεκεμβρίου, στις 6.30 μ.μ. ο Διονύσιος Καλιντέρης θα παρουσιάσει την ποιητική συλλογή του, συνεπικουρούμενος από τον Γιώργο Κοροπούλη, στο μπαρ Mingus (Σκουφά 52)