Η Γάζα και το βλέμμα της

Πώς μπορεί κάποιος που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στην αναμέτρηση με το τι σηματοδοτεί την ουσία του Εβραϊσμού, που μελέτησε την Εβραϊκή παράδοση από τις θεολογικές συζητήσεις του Μεσαίωνα μέχρι το έργο όλων εκείνων των «μη εβραϊκών Εβραίων», κατά τον ορισμό του Ισαάκ Ντόιτσερ, που όρισε τη ζωή και τη στράτευσή του  στη βάση της σκέψης δύο Εβραίων επαναστατών, του Μαρξ και του Τρότσκι, που ξανά και ξανά αναμετρήθηκε με το τι σημαίνει ποίηση και στοχασμός μετά τη Σοά, να τοποθετηθεί απέναντι στη Γάζα, απέναντι στην πραγματικότητα μιας γενοκτονίας που τη διαπράττει ένα κράτος που ως καταστατική του ιδεολογία έχει το να μην επαναληφθεί μια γενοκτονία; Πώς μπορεί, δηλαδή, να αναμετρηθεί με μια συνθήκη την οποία ο ίδιος περιγράφει ως εξής: «Το Άουσβιτς επανέρχεται και μάλιστα βεβηλώνοντας το ίδιο το όνομα του Άουσβιτς. Οι ειδωλολάτρες με την κιπά του Μπεν Γκβιρ και του Σμότρις ρίχνουν στην πυρά του Μολώχ τα παιδιά της Γάζας. Το λεγόμενο “διεθνές δίκαιο” είναι ο νόμος της ζούγκλας. Κι η λεγόμενη “διεθνής κοινότητα” συμμετέχει στη φριχτή παρωδία του Τραμπ που λέγεται “Συμβούλιο Ειρήνης” για τη Γάζα».

Η απάντηση που δίνει ο Σάββας Μιχαήλ (Σαμπετάι Μπεν. Μάτσας), γιατρός, Εβραίος από τη ρωμανιώτικη κοινότητα των Ιωαννίνων, επαναστάτης μαρξιστής, αλλά και βαθύς γνώστης της εβραϊκής παράδοσης, είναι να μιλήσει για τη Γάζα επιλέγοντας να σταθεί στο πλευρό της Παλαιστίνης. Όπως ο ίδιος σημειώνει: «είναι Ύβρις απέναντι  στα εκατομμύρια των Εβραίων που χάθηκαν στα στρατόπεδα του θανάτου, είναι σαρδόνιος χλευασμός απέναντι στην Ιστορία, να γίνεται μια γενοκτονία βεβηλώνοντας το όνομα της Σοά, που στα εβραϊκά σημαίνει το ίδιο με την αραβική λέξη Νάκμπα: Καταστροφή. Οι ίδιοι οι νεκροί που γίνανε στάχτες και καπνός  φωνάζουν: “Όχι στο όνομά μας! Ποτέ ξανά, ποτέ για κανέναν και πουθενά!”». Τα «Φαντάσματα της Γάζας. Πέντε κείμενα» είναι το τελευταίο βιβλίο του Σάββα Μιχαήλ και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άγρα. Τα κείμενα παρουσίασε ο συγγραφέας με διάφορες αφορμές τα τελευταία χρόνια: Μια ομιλία στην παρουσίαση του φωτογραφικού λευκώματος «Τα μάτια της Γάζας» της Fatma Hassona. Την συμβολή του την παρουσίαση του ποιήματος «Τζενίν» της Etel Adnan.  Την ομιλία του στην παρουσίαση του βιβλίου «Sonderkommando» του Γιάννη Στίγκα. Την παρέμβασή του στην παρουσίαση του βιβλίου του Viktor Klemperer «Η γλώσσα του Τρίτου Ράιχ [Lingua Tertii Imperii]». Και, τέλος, μια διάλεξή του στο πλαίσιο του Φιλοσοφικού Σεμιναρίου «Πολιτικές της Αγάπης».

Αυτό που κάνει ο Σάββας Μιχαήλ δεν είναι μόνο να σταθεί στο δράμα της Γάζας και να υπογραμμίσει με αφορμή της φωτογραφίες της Φάτμα Χασσόνα που θα φωτογραφίζει τη Γάζα πριν την σκοτώσει ένα ισραηλινό drone, ότι είναι τα «Μάτια της Γάζας αυτά που μας βλέπουν και μας κρίνουν». Ούτε μόνο να υπογραμμίσει τον κίνδυνο «η αλήθεια μιας γενοκτονίας μπροστά στα μάτια της ανθρωπότητας […] να ξεριζωθεί, να εξοντωθεί μαζί με τον λαό της Παλαιστίνης», ή να υπογραμμίσει, με αφορμή τα ποιήματα του Γιάννη Στίγκα, ότι «στον ενεστώτα χύνεται το αίμα των παιδιών της Γάζας στο ορθάνοιχτο ρήγμα που άνοιξαν οι Ναζί στο Άουσβιτς». Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι πώς μπορούμε να απαντήσουμε στη ρηχότητα του κακού που προκύπτει από το γεγονός ότι ο «ρατσισμός και οι γενοκτονίες συνοδεύουν και σημαδεύουν την αστική νεωτερικότητα, από το λυκαυγές μέχρι το λυκόφως του καπιταλισμού».

Και απάντησή του κινείται σε δύο κατευθύνσεις. Η μία είναι η ανάγκη της καθολικής χειραφέτησης που προκύπτει στο έργο του Μαρξ και που είναι το περιεχόμενο του κομμουνισμού, ακριβώς επειδή «για να υπάρξει λευτεριά στην Παλαιστίνη» χρειάζεται «η Δικαιοσύνη που μόνο αυτή θα φέρει την Ειρήνη, τη συναδέλφωση  χωρίς θρησκευτικούς, εθνοτικούς και ταξικούς διαχωρισμούς». Και σε όποιον θεωρεί ότι αυτό αποτελεί μια ουτοπία απαντά: «Ουτοπία ή Κόλαση; Διαλέξτε! Αυτό είναι το πύρινο δίλημμα», υπογραμμίζοντας ότι η ουτοπία μπορεί να θεωρηθεί και ως η «Έξοδος από το Μπετ Αβαντίμ, τον φαραωνικό Οίκο της δουλείας: η καθολική ανθρώπινη χειραφέτηση».

Ο Σάββας Μιχαήλ

Η άλλη κατεύθυνση αφορά το ερώτημα πώς μπορεί να υπάρξει η φιλία με τον Άλλο: «Πώς είναι δυνατό εσύ, ας πούμε “ο έσχατος των Εβραίων”, le dernier  des Juifs, όπως τον ονόμαζε ο Jacques Derrida, να έχεις Φιλία, μια συνάντηση, ή, ακόμα, κι έναν διάλογο Αγάπης με τον Παλαιστίνιο μιας ατέρμονης Νάκμπα, μιας διαρκούς Καταστροφής του Άλλου, προπαντός τώρα, μετά τη γενοκτονία στη Γάζα;». Και εκεί είναι που ο Σάββας Μιχαήλ θυμάται τον μεγάλο Παλαιστίνιο ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς και τον ανέφικτο έρωτά του για την Ισραηλινή Εβραία Ταμάρ Μπεν-Αμί, της Ρίτας των ποιημάτων του, για να υπογραμμίσει ότι υπάρχει ένα άλλο μονοπάτι για αυτή τη φιλία: «Το μονοπάτι που έδειξε σύμφωνα με τον Μαχμούντ Νταρουίς (και όχι μόνο) στο λυκαυγές της νεωτερικότητας, η χαμένη αιώνες πριν αραβική αλ Ανταλούς. Το σταυροδρόμι των πολιτισμών και των μονοθεϊσμών, ο Τόπος όπου Άραβες και Εβραίοι ποιητές και φιλόσοφοι συν-διαλέγονταν και συν-γράφανε, ο καθένας στη γλώσσα και τη διερώτηση του Άλλου – με τον Ξένο μέσα τους κι έξω τους […] αναζητώντας, με τόλμη στοχασμού, με ποιητικό όραμα και με οδηγό τη Φιλία της Σοφίας, μια λυτρωτική έξοδο από τις ιστορικές τρικυμίες και τα αδιέξοδα της εποχής».

Σε αυτούς τους Αραβο-Μουσουλμάνους και Εβραίους Φιλοσόφους επικεντρώνοντας μάλιστα στα κοινά γνωρίσματα του Άραβα Αβερρόη και του Εβραίου Μαϊμονίδη, ο Σάββας Μιχαήλ εντοπίζει το νήμα μιας σκέψης που αναμετριέται με τη σχέση ανάμεσα σε ποιητικό νου και υλικού νου, ανάμεσα σε Νου, νόηση και νοητό, νήμα που αργότερα στη νεωτερικότητα επανέρχεται στην «άλυτη αντίφαση ανάμεσα στην τάση για την καθολικότητα που το κεφάλαιο γεννά και τους ασφυκτικούς φραγμούς που το ίδιο θέτει». Απέναντι σε αυτή, υπενθυμίζει τη θέση του Σπινόζα ότι ο άνθρωπος γίνεται για τον άνθρωπο Θεός όταν μιμείται τα μόνα από τα άπειρα κατηγορήματα του Θεού που μπορεί να γνωρίσει και να μιμηθεί έμπρακτα στη ζωή του, την αγάπη και τη δικαιοσύνη.

Επιστρέφοντας στη θέση του Μπένγιαμιν για τον Άγγελο της Ιστορίας, ο Σάββας Μιχαήλ υπογραμμίσει ότι συχνά παραβλέπουμε η θύελλα είναι ένας πανίσχυρος άνεμος που φυσάει από τον Παράδεισο: «Κι είναι η παραδείσια θύελλα προς έναν κόσμο που έρχεται αυτή που μπορεί να διακόψει την μέχρι τώρα Ιστορία, στην πραγματικότητα, μια Προϊστορία βαρβαρότητας και ταυτόχρονα αυτή που επιτρέπει να αρχίσει μια αληθινά ανθρώπινη ιστορία».