«Κατέρρευσε» το σχέδιο για ξενοδοχείο Trump International στο βομβαρδισμένο Generalštab του Βελιγραδίου

Τα σχέδια για τη μετατροπή του πρώην αρχηγείου του Γιουγκοσλαβικού Λαϊκού Στρατού στο Βελιγράδι σε πολυτελές συγκρότημα με ξενοδοχείο Trump International φαίνεται πως μπαίνουν οριστικά στο συρτάρι. Το πρότζεκτ κατέρρευσε μετά την απαγγελία κατηγοριών σε βάρος της ηγεσίας του σερβικού υπουργείου Πολιτισμού και ανώτερων στελεχών των αρμόδιων υπηρεσιών προστασίας μνημείων, σύμφωνα με το The Art Newspaper.

Η Affinity Global Development —εταιρεία που συνδέεται με τον Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρό του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ— ανακοίνωσε την αποχώρησή της από την επένδυση. Η κίνηση ήρθε αμέσως μετά την άσκηση ποινικών διώξεων από τις σερβικές εισαγγελικές αρχές κατά του υπουργού Πολιτισμού Νίκολα Σελάκοβιτς, της γραμματέως του υπουργείου Σλάβιτσα Γιέλατσα, του Γκόραν Βάσιτς, υπηρεσιακού διευθυντή του Ρεπουμπλικανικού Ινστιτούτου Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων, και του Αλεξάνταρ Ιβάνοβιτς, υπηρεσιακού διευθυντή του αντίστοιχου ινστιτούτου της πόλης του Βελιγραδίου.

Όπως σημειώνει το TAN, Οι τέσσερις αξιωματούχοι κατηγορούνται για κατάχρηση εξουσίας και για παραποίηση επίσημου εγγράφου. Από τις μέχρι στιγμής πληροφορίες δεν προκύπτει καμία υπόνοια παρανομίας εκ μέρους της Affinity Global Development. Ο Σελάκοβιτς είχε ήδη καταθέσει στο πλαίσιο της έρευνας και, σε προηγούμενες δηλώσεις του σε σερβικά μέσα, είχε απορρίψει κατηγορηματικά οποιαδήποτε εμπλοκή σε παράνομες ενέργειες.

Ένα μνημείο, μια πληγή, μια σύγκρουση μνήμης

Το συγκρότημα Generalštab αποτελεί εμβληματικό δείγμα του γιουγκοσλαβικού μοντερνισμού. Καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό κατά τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ το 1999, στον πόλεμο του Κοσόβου, και από τότε παραμένει φορτισμένο σύμβολο — τόσο αρχιτεκτονικά όσο και πολιτικά. Στα τέλη του 2025, το ζήτημα επανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο, όταν η κυβέρνηση επιχείρησε να άρει το καθεστώς προστασίας του μνημείου μέσω ειδικού νόμου (lex specialis), ανοίγοντας τον δρόμο για την εμπορική αξιοποίησή του.

Η σύμβαση με την εταιρεία που συνδέεται με τον Τζάρεντ Κούσνερ είχε εγκριθεί αρχικά στις αρχές του 2024. Ωστόσο, η υπόθεση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς θεωρήθηκε ότι δημιουργεί επικίνδυνο προηγούμενο για την παράκαμψη της θεσμικής προστασίας μνημείων. Για πολλούς κατοίκους του Βελιγραδίου, η εμπλοκή αμερικανικών συμφερόντων σε έναν χώρο άρρηκτα συνδεδεμένο με τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ και τις μνήμες του 1999 λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής έντασης.

Κληρονομιά υπό πίεση

Η υπόθεση του Generalštab δεν είναι μεμονωμένη. Τον τελευταίο χρόνο, η τύχη και άλλων μνημείων της σοσιαλιστικής περιόδου προκαλεί αυξανόμενη ανησυχία. Τον Ιανουάριο του 2025, το ξενοδοχείο Jugoslavija —ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα μοντερνιστικά τοπόσημα της πόλης— κατεδαφίστηκε, προκειμένου να ανεγερθεί οικιστικό και εμπορικό συγκρότημα ύψους 500 εκατ. ευρώ.

Στη Σάμπατς, το Σπίτι του Γιουγκοσλαβικού Λαϊκού Στρατού (1962) οδεύει προς πώληση σε ιδιώτες, ενώ αυξάνονται οι πιέσεις για «ριζική μεταμόρφωση» και εκτεταμένες κατεδαφίσεις στο μεταπολεμικό συγκρότημα της Διεθνούς Έκθεσης Βελιγραδίου.

Παράλληλα, επικρίσεις προκαλούν παρεμβάσεις σε μνημεία της σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας, όπως η ανέγερση εκκλησίας δίπλα στο Μνημείο Πεσόντων Στρατιωτών του 1969 στην Όστρα, έργο των Μιοντράγκ Ζίβκοβιτς και Σβετισλάβ Λιτσίνα.

Ο ερευνητής Γκρούια Μπαντέσκου, από το Zukunftskolleg του Πανεπιστημίου της Κωνσταντίας και συγγραφέας του Making Sense of Ruins, επισημαίνει ότι το ζήτημα δεν αφορά απλώς την ανάπτυξη ακινήτων.

«Για πολλούς, το Generalštab είναι μνημείο των βομβαρδισμών του 1999· για άλλους, ένα κορυφαίο παράδειγμα μοντερνιστικής αρχιτεκτονικής της Γιουγκοσλαβίας», σημειώνει.

«Αυτό που παρατηρούμε, όμως, είναι μια ευρύτερη, κυβερνητικά καθοδηγούμενη διαδικασία διαγραφής της σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας από τον δημόσιο χώρο». Όπως προσθέτει, η υπόθεση αποτελεί «χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύγκρουσης ανάμεσα στην κερδοσκοπική ανάπτυξη και την πολιτική της μνήμης στη Σερβία».

Διεθνής ανησυχία, εσωτερική πίεση

Η ιστορικός τέχνης Βλαντάνα Πούτνικ Πρίτσα, με έδρα το Βελιγράδι, περιγράφει μια κοινωνία βαθιά διχασμένη απέναντι στη σοσιαλιστική κληρονομιά.

«Υπάρχουν όσοι την απορρίπτουν πλήρως, όσοι τη νοσταλγούν και όσοι ενδιαφέρονται κυρίως για τη διάσωση και τεκμηρίωση της ιστορίας», λέει. «Παρατηρείται και μια γενεακή διαφοροποίηση: οι νεότεροι εμφανίζονται συχνά πιο ανοιχτοί και περίεργοι απέναντι σε αυτά τα κτίρια».

Την ίδια στιγμή, σημειώνει ότι είναι «ιδιαίτερα οδυνηρό» να υπάρχει διεθνές ενδιαφέρον χωρίς ορατή, πρακτική στήριξη.

Στα τέλη του 2024, το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών (ICOMOS) εξέδωσε επίσημη προειδοποίηση για το Generalštab και την Έκθεση Βελιγραδίου, καλώντας τη σερβική ηγεσία να χαράξει μια συνεκτική στρατηγική προστασίας της μοντέρνας αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα.

«Οι ανησυχίες μας είναι διαρκείς και συνολικές», δηλώνει η Νεβένκα Νοβάκοβιτς από το ICOMOS Σερβίας. «Ζούμε με τον φόβο του επόμενου βήματος που θα οδηγήσει σε νέα απώλεια πολιτιστικής κληρονομιάς». Όπως λέει, οι επαγγελματίες του χώρου αισθάνονται συχνά ανίσχυροι σε ένα περιβάλλον όπου οι τεκμηριωμένες ενστάσεις αγνοούνται.

Φόβος και καταστολή

Η δημόσια αντίδραση, ωστόσο, δεν είναι χωρίς κόστος. Σύμφωνα με τη Νοβάκοβιτς, πολιτιστικοί φορείς στοχοποιούνται συστηματικά, καθώς συνδέονται με την ελεύθερη σκέψη και τον δημόσιο διάλογο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το προσωρινό κλείσιμο του Εθνικού Θεάτρου του Βελιγραδίου τον Οκτώβριο, το οποίο πολλοί εξέλαβαν ως τιμωρία προς καλλιτέχνες που είχαν εκφράσει στήριξη στις φοιτητικές κινητοποιήσεις.

Καταγγελίες για πιέσεις, απειλές περικοπής χρηματοδότησης και απώλειες θέσεων εργασίας σε θεσμούς όπως το Ρεπουμπλικανικό Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων ευθυγραμμίζονται με πρόσφατη κοινή πρόταση ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η οποία καταδικάζει την αυξανόμενη πόλωση και καταστολή στη Σερβία — ιδίως απέναντι σε εργαζόμενους στους τομείς της εκπαίδευσης και του πολιτισμού που στήριξαν τις διαδηλώσεις.