Oμηρικό debate στον Guardian: Γιατί δεν υπάρχει ούτε ένας Έλληνας στην Οδύσσεια του Νόλαν;

Η νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, Η Οδύσσεια, είναι σεταρισμένη να γίνει το μεγαλύτερο blockbuster της χρονιάς. Με ένα καστ που επιλέχθηκε για να «εκπροσωπήσει ολόκληρο τον κόσμο», η παραγωγή υπόσχεται ένα παγκόσμιο κινηματογραφικό γεγονός. Δίκαιο – μόνο που μια βασική χώρα φαίνεται να έχει μείνει εντελώς εκτός κάδρου γράφει ο Κρις Κοτονού στον The Guardian.

Στην πρώτη ανάγνωση της ταινίας βλέπουμε αμερικανικές προφορές, αστραφτερές ολόσωμες στολές και μια λασπωμένη χρωματική παλέτα που θυμίζει έντονα το Dunkirk.

Ανάμεσα στα ονόματα φιγουράρει και αυτό της Λουπίτα Νιόνγκο ως Ωραία Ελένη, μια επιλογή που πρόσφατα προκάλεσε τις ρατσιστικές επιθέσεις των γνωστών «γκρινιάρηδων» του διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένου του Έλον Μασκ, ο οποίος παραπονέθηκε για έλλειψη αυθεντικότητας.

Κατά κάποιο τρόπο, οι σημερινοί Έλληνες και η αρχαιότητα παρουσιάζονται πάντα αποκομμένοι. Είμαστε, λοιπόν, ανάξιοι των μύθων μας;

Η αυθεντικότητα όντως έχει σημασία, μόνο που ο Μασκ εστιάζει σε εντελώς λάθος σημείο. Για πολλούς Έλληνες, αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία δεν είναι το χρώμα του δέρματος, αλλά το πού βρίσκεται, για παράδειγμα, ο Μπίλι Ζέιν.

Ο Ζέιν, όπως και άλλα αγαπημένα μέλη της ελληνικής διασποράς στο Χόλιγουντ –από την Τζένιφερ Άνιστον και τον Τεό Τζέιμς, μέχρι τον Χανκ Αζάρια και τον Ντέιβ Μπαουτίστα– φιγουράρουν τις τελευταίες ημέρες σε «εναλλακτικές λίστες καστ» στα ελληνικά social media, αλλά και σε συζητήσεις γύρω από το κυριακάτικο τραπέζι, από την Πάτρα μέχρι το Λονδίνο.

Τα ελληνικά και κυπριακά μέσα ενημέρωσης δημοσιεύουν ανοιχτές επιστολές. Είναι το σύμπτωμα ενός λαού που νιώθει ότι το Χόλιγουντ τον αφήνει απέξω, για ακόμα μια φορά και χωρίς καμία εξήγηση, από τις ίδιες του τις εμβληματικές μυθολογίες του, παρουσιάζοντας μια λίστα ηθοποιών που δεν περιλαμβάνει ούτε για δείγμα ένα επίθετο σε -όπουλος, -ίδης ή -ιάννου.

Ούτε έναν Έλληνα.

Φυσικά, δεν πρόκειται για κάτι καινούριο. Από τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες (1963) μέχρι την Τροία (2004), το Χόλιγουντ έχει  «εξορύσσει» τις ελληνικές ιστορίες για γενιές, χωρίς να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την ελληνική εκπροσώπηση – εκτός αν αυτή εξυπηρετεί κάποιο κλισέ.

Σινεφίλ και κριτικοί έχουν υποστεί ουκ ολίγες φορές τον θορυβώδη, άξεστο «Ζορμπά» που σπάει πιάτα στο Mamma Mia! (2008) ή στο Shirley Valentine (1989).

Στα ιστορικά έπη, από την άλλη, το Χόλιγουντ μοιάζει ανίκανο να συνδέσει τους σύγχρονους Έλληνες με θρυλικές φιγούρες όπως ο Αχιλλέας και ο Οδυσσέας, ή με ιστορικούς προγόνους όπως ο Μέγας Αλέξανδρος και ο Λεωνίδας.

Κατά κάποιο τρόπο, οι σημερινοί Έλληνες και η αρχαιότητα παρουσιάζονται πάντα αποκομμένοι. Είμαστε, λοιπόν, ανάξιοι των μύθων μας;

«Είναι αλήθεια, υπάρχει η αίσθηση ότι η εντύπωση που έχει ο κόσμος για τους Έλληνες είναι περισσότερο Ζορμπάς παρά Αχιλλέας», αναφέρει ο Έλληνας κριτικός κινηματογράφου, Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος. «Θεωρώ αποθαρρυντικό και τεμπέλικο κλισέ το ότι η πλειοψηφία διαιωνίζει αυτό το πρότυπο, αντί για πιο εξελιγμένες εκδοχές του τι σημαίνει πραγματικά ελληνικότητα… Θα ήταν ωραίο να βλέπαμε έναν ή δύο Έλληνες ανάμεσα στο all-star καστ, αλλά θα αποτελούσε έκπληξη αν συνέβαινε».

Πολλοί υπέθεσαν ότι το έπος του Νόλαν ίσως έσπαγε αυτό το σερί, αναδεικνύοντας τουλάχιστον έναν Έλληνα ηθοποιό πέρα από τον ρόλο της κωμικής ανακούφισης. Εξάλλου, ο Όμηρος δεν έχει έλλειψη χαρακτήρων.

Στη χειρότερη περίπτωση, η απουσία κάθε Έλληνα από την Οδύσσεια του Νόλαν υποδηλώνει ότι δεν μας θεωρούν πλέον άξιους θεματοφύλακες αυτών των ιστοριών – μια λογική που δεν διαφέρει καθόλου από τα επιχειρήματα κατά της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα

View this post on Instagram

A post shared by GQ (@gq)

Αντίθετα, όταν ξεπεράσει κανείς τους σούπερ σταρ –από τον Ματ Ντέιμον (που πρόσφατα φωτογραφήθηκε σαν αρχαίος θεός πάνω σε βάθρο κολόνας για το GQ με τους συμπρωταγωνιστές του Τομ Χόλαντ και Ρόμπερτ Πάτινσον) ως τον πολυμήχανο Ιθακήσιο, μέχρι τη Ζεντάγια, τον Τομ Χόλαντ, τη Σαρλίζ Θερόν και τον Τζον Μπέρνθαλ, αλλά και τους Χιμές Πατέλ, Γουίλ Γιουν Λι και Τράβις Σκοτ– γίνεται σαφές ότι ο Νόλαν επέλεξε το καστ του με μοναδικό κριτήριο να είναι «αντιπροσωπευτικό του κόσμου», όπως δήλωσε η Νιόνγκο.

Μια πρόθεση αναμφίβολα τιμητική. Αλλά για τους Έλληνες, οι επιλογές του κάνει την απουσία τους ακόμη πιο κραυγαλέα – ειδικά στο blockbuster της χρονιάς. Αν η ταινία σου στοχεύει να εκπροσωπήσει τον κόσμο, δεν θα ήταν προφανές να παραχωρήσεις μια θέση σε αυτό το μεγάλο, πολυπολιτισμικό τραπέζι στους ανθρώπους που συνδέονται πιο αυθεντικά με την πηγή;

Η ειρωνεία είναι ότι όσοι φωνάζουν περισσότερο για το «αυθεντικό» καστ απέτυχαν να παρατηρήσουν ότι δεν υπάρχει ούτε ένας Έλληνας στην ταινία. Όχι ότι αυτό έχει σημασία για ανθρώπους με τα κίνητρα του Μασκ, ο οποίος δεν θα μπορούσε να έχει πέσει πιο έξω.

Για τους Έλληνες, η παράλειψη αυτή παίρνει μια άλλη διάσταση: ότι οι αρχαίες ελληνικές ιστορίες αντιμετωπίζονται ως μέρος μιας κοινής δυτικής κληρονομιάς –μιας παγκόσμιας λογοτεχνίας– ενώ οι ίδιοι οι Έλληνες θεωρούνται δευτερεύουσας σημασίας για αυτές.

Η συζήτηση στην Ελλάδα γύρω από το καστ της Οδύσσειας φέρνει στο μυαλό το μεγάλο θέμα του ίδιου του ποιήματος: τον νόστο – την επιστροφή στην πατρίδα μετά από χρόνια δοκιμασιών. Οι Έλληνες απλώς ζητούν να μην διαγραφούν από το ίδιο τους το ταξίδι

Στη χειρότερη περίπτωση, υποδηλώνει ότι οι σύγχρονοι Έλληνες (ιδιαίτερα μετά από δεκαετίες οικονομικής κρίσης) δεν θεωρούνται πλέον άξιοι θεματοφύλακες αυτών των ιστοριών – μια λογική που δεν διαφέρει καθόλου από τα επιχειρήματα κατά της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Η ταινία του Νόλαν φτάνει επίσης σε μια εντελώς διαφορετική χρονική στιγμή από παλαιότερες ταινίες του είδους. Το Χόλιγουντ πλέον προσέχει πολύ να αποδίδει τα εύσημα στις πολιτισμικές διασκευές, και αυτό δεν διαφεύγει της προσοχής των Ελλήνων.

«Μόνο γι’ αυτό μιλάμε», λέει ένας άνθρωπος του κινηματογράφου από την Αθήνα. «Στο Χόλιγουντ, οι ελληνικές ιστορίες φαίνονται να εξαιρούνται μοναδικά από τις συζητήσεις περί εκπροσώπησης που περιβάλλουν άλλες πολιτιστικές κληρονομιές».

Κανείς δεν ζητάει πρώτους ρόλους. Όμως η ελληνική κινηματογραφική βιομηχανία ανθεί αθόρυβα –με τον Γιώργο Λάνθιμο, την Αθηνά Τσαγγάρη και άλλους να εισάγουν εγχώριους ηθοποιούς όπως η Αγγελική Παπούλια στο παγκόσμιο στερέωμα.

Όσο για τη διασπορά μας, η ερμηνεία του Τεό Τζέιμς στο The White Lotus αποδεικνύει ότι θα μπορούσε να ενσαρκώσει έναν εξαιρετικά χαρισματικό Αντίνοο. Αν ο Νόλαν το ήθελε, το ταλέντο ήταν εκεί· είναι απίθανο κάποιος ηθοποιός σήμερα να απέρριπτε το κάλεσμα του στην Οδύσσεια.

Φυσικά, πολλοί μη Έλληνες θα αναρωτηθούν: προς τι όλη αυτή η φασαρία; Η Οδύσσεια είναι, εξάλλου, μυθοπλασία. Ωστόσο, είναι δύσκολο να υπερεκτιμηθεί το πόσο έντονα αντηχούν αυτές οι ιστορίες στην ελληνική κουλτούρα σήμερα.

«Στο Χόλιγουντ, οι ελληνικές ιστορίες φαίνονται να εξαιρούνται μοναδικά από τις συζητήσεις περί εκπροσώπησης που περιβάλλουν άλλες πολιτιστικές κληρονομιές»

Μεγαλώνοντας σε ένα ελληνικό σπίτι, οι θρύλοι μεταφέρονται με τέτοιο τρόπο που σε κάνουν να πιστεύεις σχεδόν βιωματικά ότι υπήρξε ένας μεγάλος Τρωικός Πόλεμος και ένας δούρειος ίππος. Στα σχολεία της Ελλάδας, τα μικρά παιδιά μαθαίνουν να απαγγέλλουν τα ποιήματα του Ομήρου από το πρωτότυπο, και αρχαίες φράσεις χρησιμοποιούνται στην καθημερινή συζήτηση.

Ιστορίες όπως η Οδύσσεια, αν και αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έχουν μια οικεία απήχηση στο ελληνικό υποσυνείδητο και στην αίσθηση της ταυτότητάς μας – ως λαός, όχι απλώς ως έθνος.

Το ίδιο φαντάζομαι θα ίσχυε για τους Ινδούς και τη Μαχαμπαράτα τους ή την πολυνησιακή λαογραφία που ενέπνευσε τη Mοάνα της Disney. Παρά ταύτα, είναι βέβαιο ότι το ελληνικό κοινό ανυπομονεί να παρακολουθήσει την Οδύσσεια του Νόλαν –αφήνοντας κατά μέρος τις ανακρίβειες στις πανοπλίες– επειδή, πέρα από τη φανφάρα του σκηνοθέτη, απολαμβάνει να βλέπει την κληρονομιά του στη μεγάλη οθόνη.

Ωστόσο, καθώς το Χόλιγουντ δίνει ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στην πολιτικά ορθή εκπροσώπηση, ο αποκλεισμός προκαλεί μια διπλά έντονη αντίδραση.

Η συζήτηση στην Ελλάδα για την Οδύσσεια φέρνει στο μυαλό το μεγάλο θέμα του ίδιου του ποιήματος: τον νόστο – την επιστροφή στην πατρίδα μετά από χρόνια δοκιμασιών.

Οι Έλληνες απλώς ζητούν να μην διαγραφούν από το ίδιο τους το ταξίδι.

–

Ο Chris Cotonou (Χρήστος Κοτονού) είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και editor με έδρα του το Λονδίνο. Ο Cotonou αρθρογραφεί για σειρά ανδρικών ιστοσελίδων (Esquire, The Rake, Μr Porter) αλλά και για ενημερωτικές ιστοσελίδες καλύπτοντας lifestyle θεματολογία (Evening Standard Online, The Guardian, Financial Times’ HTSI).