Στίβεν Ράνσιμαν: Η τραγωδία του Σχίσματος

Στις 7 Ιουλίου 1903 γεννήθηκε ο διαπρεπής άγγλος βυζαντινολόγος σερ Στίβεν Ράνσιμαν (Steven Runciman), ο οποίος δίδαξε στα Πανεπιστήμια Κέμπριτζ και Κωνσταντινουπόλεως, ενώ διετέλεσε διευθυντής του Βρετανικού Συμβουλίου στη χώρα μας από το 1945 έως το 1947.

Ο φιλελληνικών αισθημάτων Ράνσιμαν, ο βαθύς αυτός μελετητής του μεσαιωνικού ελληνισμού που απεβίωσε την 1η Νοεμβρίου 2000, κατέλιπε ένα ιδιαίτερα αξιόλογο —από την άποψη τόσο του όγκου όσο και του επιπέδου— συγγραφικό έργο.

Στις γραμμές που ακολουθούν παρατίθενται συνοπτικώς οι απόψεις του Ράνσιμαν για τέσσερα ζητήματα μείζονος σημασίας: τη συμβολή του Βυζαντίου στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, τη σύνδεση του Βυζαντίου με τη Μεγάλη Ιδέα, το Σχίσμα και τις Σταυροφορίες.

«Δεν είναι δυνατόν να αγνοήσουμε τον κεφαλαιώδη ρόλο του Βυζαντίου στη διατήρηση της ελληνικής κληρονομιάς. Βεβαίως, η βυζαντινή λογοτεχνία έχει περιορισμένο ενδιαφέρον. Βλέπετε, η ελληνική γλώσσα είχε ήδη έναν τέτοιο βαθμό αρτιότητας, ώστε η τελειότητά της να είναι πραγματική συμφορά για τη λογοτεχνία των Βυζαντινών, που προσπαθούσαν να μιμηθούν τα αττικά πρότυπα. Στην ποίηση, παραδείγματος χάρη, υπάρχει ερημία έξω από τους ύμνους του Ρωμανού και του Ιωάννη Δαμασκηνού και το λαϊκό έπος του Διγενή. Όμως, η βυζαντινή τέχνη, η περισσότερο ανεπτυγμένη σε όλον τον τότε κόσμο, είχε βαθύτατη επίδραση στην ευρωπαϊκή τέχνη, μια επίδραση που μόλις τώρα γίνεται αντιληπτή και μελετάται. Τέλος, δεν είναι δυνατόν να αγνοήσουμε τη συμβολή του Βυζαντίου στη θεολογία».

«Είναι πολύ δύσκολο να καθορίσει κανείς χρονικώς την ιστορική στιγμή κατά την οποία τοποθετείται η γένεση του Νέου Ελληνισμού, διαμορφώνεται δηλαδή η νεοελληνική εθνική συνείδηση. Οι Βυζαντινοί είχαν πάντα συνείδηση τού ότι ήταν κληρονόμοι του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Πίστευαν επίσης ότι ήταν κληρονόμοι της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και αυτοαποκαλούνταν Ρωμαίοι. Νομίζω ότι, όταν εμφανίζεται στα χειρόγραφα ο όρος Έλλην, όχι πλέον με τη σημασία του ειδωλολάτρη, έχει ήδη διαμορφωθεί αυτή η συνείδηση. Στο λόγο που εκφώνησε ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Παλαιολόγος όταν ανέκτησε την Πόλη από τους Λατίνους βρίσκονται τα σπέρματα της Μεγάλης Ιδέας. Ο ελληνισμός όμως, όπως τον εννοείτε, εκφράζεται καλύτερα από τον μεταγενέστερο βέβαια Καβάσιλα (σ.σ. ο θεσσαλονικιός Νικόλαος Καβάσιλας, που κατατάσσεται στους αγίους, υπήρξε ορθόδοξος θεολόγος και συγγραφέας του 14ου αιώνα). Η ελληνική εθνική συνείδηση αναπτύσσεται στην περίοδο των Παλαιολόγων. Πιστεύω μάλιστα ότι σημαντική επίδραση στη διαμόρφωσή της είχε ο περιορισμός του κράτους στον ελλαδικό χώρο μετά την απώλεια της Μικρασίας, όταν τα αστικά κέντρα όπως, εκτός της Πόλεως, η Θεσσαλονίκη και ο Μυστράς θύμιζαν κατά κάποιον τρόπο τις πόλεις-κράτη της αρχαιότητας».

«Η τραγωδία του Σχίσματος έγκειται στο ότι δεν ήταν ζήτημα επιφανειακών αντιζηλιών και αλληλοσυγκρουόμενων εκκλησιαστικών παραδόσεων. Ήταν κάτι βαθύτερο και απέρρεε από την αμοιβαία αντιπάθεια που δημιουργήθηκε μεταξύ των λαών της ανατολικής και της δυτικής χριστιανοσύνης από τα πολιτικά γεγονότα του 11ου και του 12ου αιώνα. Η επιθετικότητα των Νορμανδών και η επεκτατικότητα των ιταλικών εμποροναυτικών πόλεων, και τέλος οι Σταυροφορίες με όλη την ευγένεια της συλλήψεώς τους και όλη τη βαρβαρότητα της εκτελέσεώς τους, ήταν τα πραγματικά αίτια του Σχίσματος, και όχι οι μικροδιαπληκτισμοί του Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλαρίου και του Καρδιναλίου Ουμβέρτου. Πέρα από τις πολιτικές διαφορές που διεύρυναν το Σχίσμα και το κατέστησαν αγεφύρωτο, υπήρχε μια βαθύτατη διαφορά στην ιδεολογία. Αν για τη Δύση ο Πάπας ήταν φυσικός επικυρίαρχος των μοναρχών της, για την Ανατολή η επικυριαρχία αυτή ήταν τελείως απαράδεκτη».

«Οι Σταυροφορίες έγιναν για να σωθεί η ανατολική χριστιανοσύνη από τους μουσουλμάνους. Όταν έληξαν, ολόκληρη η χριστιανική Ανατολή ήταν πλέον υπό το ζυγό του Ισλάμ. Από μια ευρύτερη ιστορική άποψη, ολόκληρη η κίνηση των Σταυροφοριών ήταν ένα τεράστιο φιάσκο. Δεν πρόσφεραν τίποτα στην Ευρώπη σε ό,τι αφορά το πνεύμα και την τέχνη. Η πραγματική συμφορά των Σταυροφοριών έγκειται στην αδυναμία της χριστιανοσύνης να κατανοήσει το Βυζάντιο. Από αρχαιοτάτων χρόνων υπήρχαν πολιτικοί πλήρεις ελπίδων, που πίστευαν ότι, αν οι λαοί του κόσμου έλθουν σε επαφή, θα κατανοήσουν και θα αγαπήσουν αλλήλους. Αυτή είναι μια τραγική αυταπάτη. Όσο το Βυζάντιο και η Δύση είχαν σποραδικές και αραιές επαφές, οι σχέσεις τους ήταν φιλικές. Ο βυζαντινός πολιτισμός επέζησε της Τέταρτης Σταυροφορίας και άνθησε εκ νέου επί Παλαιολόγων. Όμως, η πολιτική βάση της Αυτοκρατορίας ήταν επισφαλής. Δεν ήταν σε θέση να αντιμετωπίσει τους Τούρκους και συγχρόνως την εχθρότητα εκ δυσμών. Οι πραγματικοί μάρτυρες των Σταυροφοριών δεν ήταν οι ευγενικοί ιππότες που έπεσαν στη μάχη του Χατίν ή στις πύλες της Άκρας, αλλά οι αθώοι  χριστιανοί των Βαλκανίων, της Μικρασίας και της Συρίας, που παραδόθηκαν στο διωγμό και τη δουλεία».