Why We Fight – Κριτική

Πολλά ντοκιμαντέρ, ταινίες προπαγάνδας δημιουργήθηκαν την εποχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου από Αμερικανούς γνωστούς σκηνοθέτες, αλλά μια σειρά επτά ωριαίων περίπου επεισοδίων, με κοινό τίτλο WHY WE FIGHT, ξεχώρισε για τη δύναμη των εικόνων της και την επιρροή που άσκησε στο στρατιωτικό σώμα.
O Frank Capra εκεί, μέσα στον πόλεμο στρατιώτης τότε, μαζεύει τα αρχεία του αμερικανικού στρατού και δημιουργεί ένα εμπνευσμένο ντοκιμαντέρ επτά επεισοδίων, με σκοπό να πείσει τους Αμερικανούς -μαχόμενους και μη- για την αναγκαιότητα της εμπλοκής τους στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
O Capra περιγράφει γλαφυρότατα στην αυτοβιογραφία του την πρώτη είσοδο στο Πεντάγωνο και την πρώτη του συνάντηση με το Στρατηγό George C. Marshall, ο οποίος και του ανέθεσε τη γενική εποπτεία και παραγωγή των ντοκιμαντέρ. Τότε, μετά το Perl Harbour, ο αμερικανικός στρατός, γνωρίζοντας την τεράστια δύναμη της εικόνας, αρχίζει να δημιουργεί ταινίες πληροφόρησης (κοινώς, ταινίες προπαγάνδας) για τους κρατικούς υπαλλήλους και τους στρατιώτες. Ο Capra, βγαίνοντας από το γραφείο του Marshall -φανερά συγκινημένος από αυτήν τη συνάντηση- είχε σαφή εικόνα του τι έπρεπε να πει, αλλά δεν είχε καθόλου σαφή εικόνα του πώς έπρεπε να το πει. Η σχέση του με τα ντοκιμαντέρ ήταν ανύπαρκτη. Αποφασίζει να δει τις ταινίες της διάσημης, ακόμη και σήμερα, Γερμανίδας, φιλο-ναζί παραγωγού Leni Riefenstahl και ένιωσε ότι, με μόνο όπλο την αλήθεια και την εικόνα (της φρίκης) που ο ίδιος ο εχθρός προσφέρει, μπορεί να πείσει τα πλήθη για την αναγκαιότητα της εμπλοκής της Αμερικής στον πόλεμο. Έτσι, αποφασίζει να μαζέψει ό,τι αρχειακό υλικό υπάρχει, αγοράζει με δικά του χρήματα ταινίες επικαίρων από την Pathe, ζητά ακόμη και από τη ρωσική Πρεσβεία τα δικά της αρχεία και προσπαθεί να βρει όλα τα φιλμ (των εχθρών και των συμμάχων) που έχει στην κατοχή του ο αμερικανικός στρατός. Αντιμετωπίζει πολλές δυσκολίες με τους ανθρώπους του στρατού, οι οποίοι δεν αντιλαμβάνονται την κινηματογραφική του κουλτούρα, είναι καχύποπτοι και στενόμυαλοι, όμως αντεπεξέρχεται σε αυτές με μεγάλη τόλμη, χιούμορ και αποφασιστικότητα. Μαζεύει γύρω του στρατευμένους και μη συναδέλφους του Hollywood και συνεργάζεται με σχεδιαστές της Walt Disney για την κατασκευή των γραφικών που υπάρχουν στις ταινίες, διότι ο Capra επιθυμεί να δημιουργήσει σκηνές επεξηγηματικές με σκίτσα και κινήσεις που να αναλύουν τις επιθέσεις και τις στρατηγικές άμυνας. Παράλληλα, επηρεασμένος από τον Vertov και τους Γερμανούς πρωτοπόρους της κινηματογραφικής avant-garde, εκπλήσσει με τη δημιουργική φαντασία και χρήση των μέσων του. Τα εφέ της επεξεργασίας της εικόνας (εκπληκτικές διπλοτυπίες) αφήνουν βαθιά συγκινημένο το σημερινό θεατή, ο οποίος -κακώς- νομίζει ότι όλα αυτά ανήκουν στη νεότερη ιστορία του κινηματογράφου. Η τρελή φιγούρα του Hitler δεσπόζει, τρομοκρατεί και διαπαιδαγωγεί. Την αφήγηση κάνει σε όλα τα επεισόδια ο Walter Huston, πατέρας του γνωστού μας σκηνοθέτη, John Huston.
Ίσως μερικοί έχουν δει κάποιες από αυτές τις εικόνες -στην τηλεόραση κυρίως- αλλά, αν δεν έχουν δει τη σύνθεση του Capra, έχουν δει απλώς πληροφοριακές εικόνες. Ο δημιουργός έχει συνθέσει τα αρχεία με μια δημιουργική, συγκινητική και συχνά ιδιοφυή ματιά. Αφηγείται μια ιστορία με ερωτήσεις, κάποιες απαντήσεις και πολύ σασπένς, σύμφωνα με τις αφηγηματικές συνταγές του Hollywood. Δομή γραμμική και ιστορικά συνεχής, ακολουθεί τη χρονικότητα των γεγονότων, και τα επτά επεισόδια χωρίζονται ως εξής: 1. Prelude To War, 2. The Nazi Strike, 3. Divide and Conquer, 4. The Battle of Britain, 5. The Battle of Russia, 6. The Battle of China, 7. War Comes to America.
Επειδή ακριβώς κατάφερε να πάρει εικόνες από τα ίδια τα κράτη και την κινηματογραφία τους, οι διαφορές του κινηματογραφικού στιλ είναι έντονες και δεν επιτρέπουν στο θεατή να βαρεθεί από τις ίδιες ομάδες εικόνων. Συγχρόνως, κάποιες επαναλήψεις εικόνων δεν γίνονται κουραστικές, τουναντίον δένουν τις ενότητες και επιτρέπουν στα ντοκιμαντέρ να ειδωθούν ξεχωριστά και να αποτελεί το καθένα μόνο του μια ολοκληρωμένη ταινία. Έτσι, καθένα από τα ντοκιμαντέρ έχει αρχή και τέλος, μια εισαγωγή που τα συνδέει με τα προηγούμενα, και αρκετές αυτόνομες σκηνές που δημιουργούν συγκινησιακή παύση στον υπέροχο λόγο του Huston. Οικογενειακές σκηνές προσθέτουν στη δραματικότητα των γεγονότων, όπως στη μάχη της Αγγλίας και στο βομβαρδισμό του Λονδίνου. Σκηνές με ζωάκια, σκηνές καθημερινότητας μετατρέπουν τις σκηνές πολέμου σε φρικτές καταγραφές μιας επικίνδυνης, παρούσας πραγματικότητας. Στο επεισόδιο της μάχης της Ρωσίας, η ιστορία αρχίζει από το 1242-1253 με τον Αλεξάντρ Νιέφσκυ, και ο Αϊζενστάιν είναι παρών.
Στο τελευταίο επεισόδιο, που απευθύνεται στους συμπολίτες του, αποτελεί ιδιοφυΐα το πώς τους ενοχοποιεί που μένουν ουδέτεροι: η οικογένεια που δεν αντέχει να ακούσει τις ειδήσεις σε σχέση με τον πόλεμο και γυρίζει το ραδιόφωνο σε ένα ανώδυνο τραγουδάκι, που ο Capra το βάζει να πλανάται πάνω σε τσακισμένα από τον πόνο πρόσωπα στις κατειλημμένες περιοχές της Ευρώπης.
Η έκδοση σε DVD, παρά τη σπανιότητα και τη χρησιμότητά της, είναι απρόσεκτη και πρόχειρη. Τα φιλμ της εποχής έχουν μείνει ως έχουν, με τα προβλήματά τους και τις φθορές του χρόνου, αλλά η μεταφορά στο DVD από το μαγνητικό μέσο είναι απρόσεκτη έως απαράδεκτη. Το κείμενο είναι μόνο στα αμερικανικά, χωρίς υπότιτλους, αλλά με αυτή την καθαρή αμερικανική προφορά του κινηματογράφου του ’40, που ελπίζω ότι πολλοί Έλληνες δεν θα έχουν πρόβλημα να καταλάβουν.
Η εταιρεία που υπογράφει την έκδοση σε DVD, άγνωστο γιατί, προσθέτει όλα αυτά τα δήθεν παιχνιδάκια interactive, που δεν έχουν κανένα ουσιαστικό νόημα, αδιαφορούν για τους συντελεστές ή τις συνθήκες δημιουργίας του ντοκιμαντέρ, και θεωρώντας το περισσότερο επιμορφωτικό/εκπαιδευτικό, παρά συγκινητικό, κινηματογραφικά απολαυστικό και σπάνιο ντοκουμέντο, προσθέτει τρία επιπλέον πληροφοριακά φιλμ του στρατού, που καμία σχέση δεν έχουν με τα ντοκιμαντέρ του Capra.
Το The World At War, στον 5ο τόμο, που δεν είναι σκηνοθεσία Capra, από τα πρώτα πλάνα κιόλας γίνεται κουραστικό, άνευρο. Πλάνα που έχει χρησιμοποιήσει και ο Capra στο 7ο επεισόδιο, υπάρχουν και εδώ, αλλά χωρίς να αποκτούν νόημα. Η φωνή της αφήγησης δεν έχει ούτε το χρώμα, ούτε την ποιότητα του Huston. Αν και προσπαθούν να μιμηθούν τη σκηνοθετική ματιά του Capra, δεν φθάνουν την ποιότητά του. Όλα γίνονται γελοία προπαγανδιστικά, φαίνονται παλιά και απαρχαιωμένα. Θα μπορούσαν κάλλιστα να προσθέσουν τις υπόλοιπες ταινίες που έκανε ο Capra στο στρατό.
Παρ’ όλα ταύτα, αυτή η έκδοση δεν πρέπει να λείπει από κανέναν οικιακό κινηματογράφο. Το «Γιατί Πολεμάμε;» παραμένει ακόμη και σήμερα παράδειγμα προς σπουδή ταινιών συρραφής εικόνων αρχείου, που δημιουργούν έντονη συναισθηματική φόρτιση, μεγάλη συγκίνηση, ενώ ενημερώνουν με έναν ταχύτατο ρυθμό και εκπληκτική μουσική υποστήριξη, παρουσιάζοντας την εικόνα της καταστροφής και της φρίκης του πολέμου μέσα από ένα πράγματι σπάνιο υλικό, με μια αφηγηματική ενότητα άλλου ήθους. Aγριεύει κανείς ακόμα και σήμερα (ή μάλλον σήμερα περισσότερο παρά ποτέ) από τη δύναμη της φασιστικής και ναζιστικής εικόνας, όπως τη χειρίστηκε ο Capra.