«Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη»

Ο κόσμος του κινηματογράφου και των graphic novels αποχαιρετά μία από τις πιο ξεχωριστές και πολιτικά ανήσυχες δημιουργούς της γενιάς της. Η Ιρανογαλλίδα σκηνοθέτρια, συγγραφέας και εικαστικός Μαρζάν Σατραπί έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 56 ετών, αφήνοντας πίσω της ένα έργο που συνδύασε την προσωπική μαρτυρία με την πολιτική αντίσταση και τη βαθιά ανθρωπιά.

Η είδηση του θανάτου της έγινε γνωστή στις 3 Ιουνίου μέσω ανακοίνωσης στενών φίλων και μελών της οικογένειάς της προς το AFP. Σε αυτήν αναφερόταν πως:

«Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη, λίγο περισσότερο από έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Ματίας Ρίπα, συζύγου της και έρωτα της ζωής της».

Ο Ματίας Ρίπα, παραγωγός, ηθοποιός και σεναριογράφος, είχε φύγει από τη ζωή στις 8 Απριλίου 2025. Οι δυο τους υπήρξαν σύντροφοι στη ζωή αλλά και σε αρκετές δημιουργικές διαδρομές.

Γεννημένη στις 22 Νοεμβρίου 1969 στο Ραστ, στη βορειοδυτική πλευρά του Ιράν, η Σατραπί μεγάλωσε στην Τεχεράνη σε μια εύπορη οικογένεια με έντονη πολιτική δράση. Από μικρή φοίτησε σε γαλλικό σχολείο, ενώ οι γονείς της συμμετείχαν ενεργά στα πολιτικά γεγονότα της εποχής, στηρίζοντας αρχικά το κίνημα που στράφηκε εναντίον του τελευταίου Σάχη του Ιράν, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, και αργότερα αντιδρώντας στους περιορισμούς που επέβαλε η Ισλαμική Δημοκρατία.

Καθώς οι συνθήκες στο Ιράν γίνονταν ολοένα και πιο ασφυκτικές, οι γονείς της πήραν μια δύσκολη απόφαση: να τη στείλουν στην Ευρώπη για σπουδές, όταν ήταν ακόμη έφηβη. Εκείνη εγκαταστάθηκε τελικά μόνιμα στη Γαλλία, χτίζοντας μια νέα ζωή μακριά από τη χώρα όπου γεννήθηκε, χωρίς ποτέ να πάψει να μιλά για όσα άφησε πίσω της.

Το «Persepolis» που συγκίνησε τον κόσμο

Η Σατραπί ήταν μόλις εννέα ετών όταν η Ιρανική Επανάσταση του 1979 ανέτρεψε τον Παχλαβί και έφερε στην εξουσία τον Αγιατολάχ Χομεϊνί. Οι εμπειρίες της από εκείνα τα χρόνια, η ζωή υπό ένα αυστηρό θεοκρατικό καθεστώς και η καθημερινότητα μιας νεαρής κοπέλας που προσπαθούσε να βρει τη θέση της μέσα σε ένα περιβάλλον περιορισμών, έγιναν αργότερα η βάση του εμβληματικού graphic novel «Persepolis».

Το έργο αυτό δεν αποτέλεσε απλώς μια προσωπική αφήγηση. Μετατράπηκε σε ένα παγκόσμιο πολιτιστικό φαινόμενο, δίνοντας σε εκατομμύρια αναγνώστες και θεατές μια διαφορετική εικόνα για το Ιράν και τους ανθρώπους του.

«Με έχουν αποκαλέσει ψεύτρα και κατάσκοπο. Έμαθα να μη ζω με τον φόβο. Δεν σημαίνει ότι δεν φοβάσαι· απλώς αποφασίζεις αν θα αφήσεις τον φόβο να σε καθορίσει. Στη χώρα μου υπάρχουν παιδιά 17 ετών που πυροβολούνται, ενώ εγώ έχω ζήσει πάνω από μισό αιώνα»

Το 2007 η ίδια μετέφερε το βιβλίο στη μεγάλη οθόνη μαζί με τον Βενσάν Παρονό. Η ταινία κινουμένων σχεδίων Persepolis τιμήθηκε με το Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών, ενώ προτάθηκε τόσο για Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας Κινουμένων Σχεδίων όσο και για τα βραβεία Annie.

Η συνεργασία της με τον Παρονό συνεχίστηκε το 2011 με το Chicken with Plums, που προβλήθηκε στο διαγωνιστικό τμήμα της Μπιενάλε Κινηματογράφου της Βενετίας. Η ταινία, βασισμένη σε άλλο graphic novel της, αντλούσε έμπνευση από συγγενικό της πρόσωπο στο Ιράν και αφηγούνταν την ιστορία ενός μουσικού που βυθίζεται στην απόγνωση όταν η σύζυγός του καταστρέφει το αγαπημένο του βιολί.

Από τα graphic novels στο Χόλιγουντ

Το 2012 η Σατραπί έκανε το βήμα προς τον κινηματογράφο με ηθοποιούς, σκηνοθετώντας την κωμωδία-εγκλήματος Gang of the Jotas. Η ιστορία περιστρεφόταν γύρω από μια απρόσμενη ανταλλαγή αποσκευών σε αεροδρόμιο, ενώ η ίδια εμφανίστηκε στην ταινία δίπλα στον Ματίας Ρίπα.

Η ιδιαίτερη ματιά της σύντομα τράβηξε το ενδιαφέρον του Χόλιγουντ. Το 2014 σκηνοθέτησε τους Ράιαν Ρέινολντς και Τζέμα Άρτερτον στην κωμωδία τρόμου The Voices.

Πέντε χρόνια αργότερα παρουσίασε το βιογραφικό δράμα Radioactive, με πρωταγωνίστρια την Ρόζαμουντ Πάικ στον ρόλο της Μαρί Κιουρί.

Η τελευταία της κινηματογραφική δουλειά ήταν η μαύρη κωμωδία Dear Paris, μια ταινία που ένωσε τις ζωές διαφορετικών κατοίκων του Παρισιού μέσα από μια σειρά γεγονότων που σχετίζονται με τον θάνατο. Στο καστ συμμετείχαν η Μόνικα Μπελούτσι, ο Ροσντί Ζεμ, ο Αλέξ Λουτς και ο Αντρέ Ντισολιέ.

Η φωνή που δεν σιώπησε ποτέ

Πέρα από την καλλιτεχνική της πορεία, η Σατραπί παρέμεινε μέχρι το τέλος μια από τις πιο γνωστές επικρίτριες του ιρανικού καθεστώτος. Μέσα από συνεντεύξεις, δημόσιες παρεμβάσεις και δράσεις αλληλεγγύης, υπερασπίστηκε διαχρονικά τα δικαιώματα των γυναικών και τις ατομικές ελευθερίες.

Σε συνέντευξή της το 2023, με αφορμή το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», θυμόταν πως οι γονείς της βρέθηκαν στους δρόμους το 1983 για να διαμαρτυρηθούν ενάντια στην επιβολή της μαντίλας στις γυναίκες.

«Ήταν από τους ελάχιστους άνδρες που συμμετείχαν. Τότε δεν καταλάβαιναν ότι τα δικαιώματα των γυναικών είναι δικαιώματα ολόκληρης της κοινωνίας», είχε πει για τον πατέρα της.

«Οι καλλιτέχνες πρέπει να είμαστε ταπεινοί, αλλά η αδιαφορία είναι χειρότερη. Έχω φωνή, έχω δημόσια παρουσία και είμαι γνωστή στη Γαλλία. Κάνω απλώς αυτό που θεωρώ καθήκον μου»

Η ολυμπιακή ταπισερί που σχεδίασε η Γαλλοϊρανή καλλιτέχνις και δημιουργός κόμικς Μαρζάν Σατραπί εκτίθεται στο Παρίσι της Γαλλίας, στις 12 Μαρτίου 2024. REUTERS/Benoit Tessier.

Η ίδια είχε δεχθεί απειλές, επιθέσεις και χαρακτηρισμούς από το καθεστώς εξαιτίας του «Persepolis» και της πολιτικής της δράσης.

«Με έχουν αποκαλέσει ψεύτρα και κατάσκοπο. Έμαθα να μη ζω με τον φόβο. Δεν σημαίνει ότι δεν φοβάσαι· απλώς αποφασίζεις αν θα αφήσεις τον φόβο να σε καθορίσει. Στη χώρα μου υπάρχουν παιδιά 17 ετών που πυροβολούνται, ενώ εγώ έχω ζήσει πάνω από μισό αιώνα», είχε δηλώσει.

Μετά το ξέσπασμα των διαδηλώσεων «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», οργάνωσε το 2023 μια συμβολική κινητοποίηση έξω από την ιρανική πρεσβεία στο Παρίσι. Η δράση έγινε σε ένδειξη συμπαράστασης προς πέντε έφηβες από την Τεχεράνη που συνελήφθησαν επειδή δημοσίευσαν βίντεο στο TikTok όπου χόρευαν το τραγούδι Calm Down.

Παρά τη διεθνή αναγνώριση που γνώρισε, η ίδια δεν έπαψε ποτέ να βλέπει τη δημόσια παρουσία της ως ευθύνη.

«Οι καλλιτέχνες πρέπει να είμαστε ταπεινοί, αλλά η αδιαφορία είναι χειρότερη. Έχω φωνή, έχω δημόσια παρουσία και είμαι γνωστή στη Γαλλία. Κάνω απλώς αυτό που θεωρώ καθήκον μου», είχε πει το 2023.

Μέχρι το τέλος της ζωής της, η Μαρζάν Σατραπί παρέμεινε μια δημιουργός που μετέτρεψε τις προσωπικές της μνήμες σε τέχνη και την τέχνη σε πράξη αντίστασης.

*Mε πληροφορίες από: Deadline