Κακά μαντάτα: Τα κουνούπια μπορούν να μάθουν να έλκονται από τα εντομοαπωθητικά

Σαν τους σκύλους και τις γάτες που πετάγονται από τη θέση τους όταν ακούν να ανοίγει τη σακούλα με την τροφή, τα κουνούπια μπορούν να μάθουν να συνδέουν τη μυρωδιά ενός ευρέως χρησιμοποιούμενου απωθητικού με ένα ζουμερό γεύμα, αποκαλύπτει ένα δυσοίωνο πείραμα. Τα κουνούπια της μελέτης προτιμούσαν μάλιστα να τσιμπούν το ψεκασμένο μέρος του δέρματος.

Οι ερευνητές τόνισαν πάντως ο κόσμος δεν πρέπει να σταματήσει να χρησιμοποιεί εντομοαπωθητικά με την ουσία DEET (δεν πρέπει να συγχέεται με το διαβόητο εντομοκτόνο DDT), η οποία είναι αποτελεσματική στην πρόληψη μιας γκάμας ασθενειών που μεταδίδονται από τα κουνούπια, μια απειλή που επιδεινώνεται λόγω κλιματικής αλλαγής.

Το καλύτερο είναι να εφαρμόζουμε το εντομοαπωθητικό στο δέρμα σε μικρές, συχνές δόσεις, συνέστησε ο Κλεμάν Βινοζέ του Πολυτεχνικού Ινστιτούτου της Βιρτζίνια, επικεφαλής της μελέτης που δημοσιεύεται στο Journal of Experimental Biology.

«Αν κάποιος εφαρμόσει DEET και η συγκέντρωση πέσει μετά από κάποιο χρόνο, και ένα κουνούπι καταφέρει να τραφεί, το έντομο μπορεί να συνδέσει την οσμή με μια επιβράβευση», εξήγησε.

«Είναι ένα ενδεχόμενο που πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη για το πώς τα εντομοαπωθητικά χρησιμοποιούνται στον πραγματικό κόσμο».

Παραμένει άγνωστο αν το φαινόμενο αφορά και άλλα εντομοαπωθητικά όπως η ικαριδίνη. Το DEET, το οποίο αναπτύχθηκε για λογαριασμό του αμερικανικού στρατού και έπαιξε σημαντικό ρόλο στον πόλεμο του Βιετνάμ, θεωρείται το χρυσό στάνταρτ και χρησιμοποιείται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας για την πρόληψη ασθενειών όπως η ελονοσία, επισήμανε ο Βινοζέ στο Γαλλικό Πρακτορείο.

Το κουνούπι της μελέτης, Aedes aegypti, έχει εξαφανιστεί από την Ελλάδα αλλά θα μπορούσε να επιστρέψει (US CDC)

Κουνούπια του Παφλόφ

Το μελέτη πραγματοποιήθηκε σε κουνούπια του είδους Aedes aegypti, το οποίο μεταδίδει δάγκειο πυρετό, κίτρινο πυρετό και άλλες ασθένειες που προσβάλλουν εκατομμύρια ανθρώπους κάθε χρόνο.

Οι ερευνητές υπέβαλαν τα έντομα σε ένα πείραμα κλασικής εξαρτημένης μάθησης, μια μορφή εκπαίδευσης που αναπτύχθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα από τον νευρολόγο Ιβάν Παβλόφ, για παράδειγμα μαθαίνοντας σε σκύλους να συνδέουν τον ήχο ενός κουδουνιού με το φαγητό.

Τα κουνούπια περιορίστηκαν πίσω ένα υφασμάτινο πλέγμα και αφέθηκαν να τσιμπήσουν έναν σάκο με ζεστό αίμα προβάτου (μιαμ). Όταν απελευθερωνόταν στον χώρο DEET, τα έντομα απομακρύνονταν όπως ήταν αναμενόμενο.

Κουνούπι της μελέτης τρέφεται από έναν σάκο με αίμα (Romina Barrozo)

Στην επόμενη δοκιμή, οι ερευνητές άφησαν τα κουνούπια να πίνουν αίμα για 20 δευτερόλεπτα, ψεκάζοντας λίγο DEET μόνο τα τελευταία δέκα δευτερόλεπτα του γεύματος. Η διαδικασία αυτή επαναλήφθηκε ακόμα τρεις φορές.

Και πράγματι, τα κουνούπια έμαθαν να συνδέουν την απωθητική μυρωδιά με την απόλαυση του φαγητού: όταν εκτέθηκαν σε DEET, το 60% προσπάθησε να τσιμπήσει το ύφασμα παρόλο που δεν υπήρχε αίμα.

Σε μια τελευταία δοκιμή, ένας ερευνητής προσέφερε στα παράσιτα τα δύο χέρια του, από τα οποία το ένα είχε ψεκαστεί: τα εκπαιδευμένα κουνούπια προτιμούσαν αυτό το χέρι από το άλλο, σε αντίθεση με τα μη εκπαιδευμένα.

Το πείραμα υποδεικνύει ότι ακόμα και μια απωθητική οσμή μπορεί να κάνει λειτουργήσει ως σινιάλο για την παρουσία ανθρώπων.

«Η συνήθης υπόθεση ήταν ότι τα εντομοαπωθητικά λειτουργούν λόγω της χημείας τους, ότι το SSET απλά μυρίζει άσχημα στα κουνούπια και να κάνει να φεύγουν, ή ότι η χημεία τους τα εμποδίζει να μας μυρίσουν» είπε ο Βινοζέ.

«Αυτό που δείξαμε όμως είναι ότι ο εγκέφαλος του κουνουπιού μπορεί να αλλάξει την απόκρισή του βάσει των εμπειριών. Αυτό, πιστεύω, αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον μηχανισμό».

Τα ευρήματα έρχονται να προστεθούν σε προηγούμενες ανακαλύψεις της ομάδας του Βινοζέ, όπως ότι τα κουνούπια θυμούνται και αποφεύγουν όσους προσπαθούν να τα χτυπήσουν, ότι χρησιμοποιούν ταυτόχρονα την όραση και την όσφρησή τους για να ακολουθούν τα θύματά τους, ή ότι έλκονται από ορισμένα σαπούνια σώματος και αποφεύγουν άλλα.

«Τα κουνούπια είναι εντυπωσιακά ικανά στην επεξεργασία πληροφοριών από το περιβάλλον τους», δήλωσε ο Βινοζέ. «Αυτό που προσπαθούμε να κατανοήσουμε δεν είναι μόνο πώς μας ανιχνεύουν, αλλά και πώς ο εγκέφαλός τους ερμηνεύει αυτά τα ερεθίσματα και τα μετατρέπει σε συμπεριφορά».

Όπως επισήμανε, η κατανόηση της συμπεριφοράς των κουνουπιών αποκτά μεγαλύτερη σημασία καθώς η κλιματική αλλαγή επιτρέπει σε επικίνδυνα είδη να επεκταθούν.

Tο κουνούπι Aedes aegypti είχε εξαφανιστεί από την Ευρώπη τον 20ό αιώνα αλλά εδραιώθηκε στην Κύπρο το 2022 και απειλεί τώρα να εξαπλωθεί βόρεια.