Ο Τραμπ λέει ότι «αποδεκάτισε» το Ιράν — αλλά το «αποδεκατίζω» δεν σημαίνει αυτό που εννοεί ακριβώς

Η λέξη «αποδεκατίζω» ακούγεται σήμερα σαν μια βαρύγδουπη περιγραφή ολοκληρωτικής καταστροφής. Στα πολιτικά διαγγέλματα, στα πολεμικά ρεπορτάζ και στη δημόσια ρητορική χρησιμοποιείται για να δείξει ότι κάτι ισοπεδώθηκε. Μόνο που η αρχική της σημασία ήταν πολύ πιο συγκεκριμένη — και πολύ πιο κυριολεκτικά αιματηρή: σήμαινε την εξόντωση του ενός δέκατου μιας ομάδας.

Τον τελευταίο καιρό, η αγγλική λέξη «decimate» έχει γίνει μία από τις αγαπημένες του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ. Τη χρησιμοποιεί επανειλημμένα όταν μιλά για τις αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν. Στο διάγγελμά του της 1ης Απριλίου για την Επιχείρηση Epic Fury, είπε χαρακτηριστικά: «Νικήσαμε και αποδεκατίσαμε πλήρως το Ιράν. Είναι αποδεκατισμένοι, τόσο στρατιωτικά όσο και οικονομικά».

Στη σημερινή χρήση, το decimate —στα ελληνικά «αποδεκατίζω»— γίνεται συνήθως αντιληπτό ως συνώνυμο του «καταστρέφω», «διαλύω», «εξοντώνω». Η ιστορία του, όμως, δείχνει πώς μια λέξη που κάποτε περιέγραφε μια πολύ συγκεκριμένη ποινή μετατράπηκε, με τους αιώνες, σε γενικό όρο για την καταστροφή.

Ο Μίχιελ ντε Βάαν, ετυμολόγος στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας στην Ελβετία, εξηγεί στο NPR ότι το decimate ανάγεται στο λατινικό decimatio, από το decimus, δηλαδή «δέκατος». Στην αρχική λατινική του μορφή, το decimatio σήμαινε την αφαίρεση και τη θανάτωση του ενός δέκατου μιας ομάδας στρατιωτών.

Δεν ήταν, δηλαδή, μια αόριστη μεταφορά για μια μεγάλη καταστροφή. Ήταν μια συγκεκριμένη, ακραία μορφή στρατιωτικής πειθαρχίας.

Η ρωμαϊκή τιμωρία πίσω από τη λέξη

Η «δεκάτωση» ήταν μια τιμωρία που επέβαλλαν οι λεγεωνάριοι του ρωμαϊκού στρατού στους ίδιους τους συντρόφους τους. Όπως εξηγεί ο Γκρέγκορι Άλντρετ, ομότιμος καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν-Γκριν Μπέι, εφαρμοζόταν σε περιπτώσεις όπου μια ολόκληρη στρατιωτική ομάδα είχε θεωρηθεί ένοχη για κάτι όπως η δειλία στο πεδίο της μάχης.

Η ποινή ήταν σπάνια, αλλά όταν επιβαλλόταν, εκτελούνταν με ψυχρή μεθοδικότητα. Η μονάδα που επρόκειτο να τιμωρηθεί έμπαινε σε διαδικασία κλήρωσης. Κάθε δέκατος στρατιώτης επιλεγόταν τυχαία και στη συνέχεια ξυλοκοπούνταν μέχρι θανάτου από εννέα άλλους.

Η λογική της τιμωρίας ήταν ωμή αλλά, για τα ρωμαϊκά δεδομένα, πρακτική. Η απώλεια του 10% μιας μονάδας θεωρούνταν αρκετή για να τρομοκρατήσει τους υπόλοιπους και να λειτουργήσει αποτρεπτικά για μελλοντική ανυπακοή, χωρίς όμως να αποδυναμώσει υπερβολικά τον στρατό.

Ο Κράσσος, ο Σπάρτακος και η δεκάτωση του 72 π.Χ.

Οι Ρωμαίοι ιστορικοί Πλούταρχος και Αππιανός αναφέρουν ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα δεκάτωσης, το 72 π.Χ., κατά τη διάρκεια του Τρίτου Δουλικού Πολέμου.

Τότε, ο στρατηγός Μάρκος Λικίνιος Κράσσος πολεμούσε τον Σπάρτακο, τον φημισμένο μονομάχο που ηγούνταν μιας μεγάλης εξέγερσης δούλων εναντίον της Ρώμης. Σε μία από τις συγκρούσεις με τους επαναστάτες, μια ρωμαϊκή μονάδα εγκατέλειψε το πεδίο της μάχης. Ο Κράσσος απάντησε διατάζοντας δεκάτωση.

Από τότε, λέει ο Μπάρι Στράους, ανώτερος ερευνητής στο Hoover Institution του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, οι ιστορικοί αναρωτιούνται γιατί επέλεξε μια τόσο σκληρή ποινή.

Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι η εξέγερση του Σπάρτακου είχε εξελιχθεί σε σοβαρή απειλή για τη ρωμαϊκή κυριαρχία. Οι δυνάμεις του λεηλατούσαν τη νότια Ιταλία και είχαν ήδη νικήσει πολλές ρωμαϊκές λεγεώνες. Ο Κράσσος, σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, ίσως πίστεψε ότι ο στρατός του χρειαζόταν ένα σοκ για να αλλάξει συμπεριφορά.

Όπως σημειώνει ο Στράους, οι Ρωμαίοι μπορούσαν να είναι εξαιρετικά βίαιοι, αλλά ήταν και βαθιά πραγματιστές. Ο Κράσσος, άλλωστε, ήταν ένας φιλόδοξος πολιτικός και δεν θα προχωρούσε σε μια τόσο ακραία πράξη αν δεν πίστευε ότι μπορούσε να την επιβάλει χωρίς να του κοστίσει.

Από το «σκοτώνω έναν στους δέκα» στο «καταστρέφω»

Η ενδιαφέρουσα μετατόπιση της λέξης δεν έγινε από τη μια μέρα στην άλλη.

Ο ντε Βάαν επισημαίνει ότι, περίπου την ίδια περίοδο που η λέξη χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει τη ρωμαϊκή στρατιωτική τιμωρία, εμφανιζόταν και μια συγγενική μορφή της σε ορισμένες μεταφράσεις της Βίβλου. Εκεί, όμως, η έννοια του «ενός δέκατου» δεν είχε καμία σχέση με θάνατο, τιμωρία ή πεδίο μάχης.

Αναφερόταν στη δεκάτη, δηλαδή στην πρακτική κατά την οποία ένας πιστός έδινε το ένα δέκατο —το 10%— από το εισόδημα, την παραγωγή ή τα αγαθά του στην Εκκλησία. Με άλλα λόγια, η ίδια ρίζα της λέξης μπορούσε να δηλώνει απλώς την αφαίρεση ενός δέκατου μέρους από κάτι: στη μία περίπτωση, ενός δέκατου από μια στρατιωτική μονάδα· στην άλλη, ενός δέκατου από την περιουσία ή τα έσοδα κάποιου.

Κάποια στιγμή ανάμεσα στο τέλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την Αναγέννηση, η λέξη φαίνεται πως σχεδόν χάθηκε από τη χρήση. Αργότερα, την επανέφεραν οι κλασικοί λόγιοι. Και λίγο μετά την επιστροφή της, η σημασία της άρχισε να αλλάζει.

Από το «εξοντώνω το ένα δέκατο», έφτασε να σημαίνει σχεδόν το αντίθετο: «αφήνω μόνο το ένα δέκατο». Στη συνέχεια, η χρήση της άνοιξε ακόμη περισσότερο και καθιερώθηκε ως συνώνυμο της ευρείας καταστροφής. Ήδη από τα μέσα του 17ου αιώνα, το decimate χρησιμοποιούνταν απλώς με την έννοια του «ερημώνω», «καταστρέφω», «διαλύω».

Γιατί η σύγχρονη χρήση της λέξης προκαλεί αντιδράσεις

Η μετατόπιση αυτή στη σημασία της λέξης δεν έγινε ποτέ αποδεκτή από όλους. Για όσους επιμένουν στην αρχική, αυστηρή ετυμολογική της έννοια, το decimate παραμένει μια λέξη-κόκκινο πανί: σήμερα χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ολοκληρωτική ή εκτεταμένη καταστροφή, ενώ ιστορικά σήμαινε κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο — την εξόντωση του ενός δέκατου.

Ο Αμερικανός δοκιμιογράφος Ρίτσαρντ Γκραντ Γουάιτ, στο βιβλίο του Words and Their Uses, Past and Present: A Study of the English Language, που εκδόθηκε το 1870, είχε χαρακτηρίσει «απλώς γελοία» τη χρήση της λέξης από ανταποκριτή του Εμφυλίου Πολέμου ως συνώνυμο της μαζικής σφαγής.

Πολύ αργότερα, το 2008, το Πανεπιστήμιο Lake Superior State συμπεριέλαβε το decimate στην ετήσια λίστα του με λέξεις που προτείνει να «εξοβελιστούν». Η αιτιολογία ήταν ότι οι παρατηρητές της γλώσσας ζητούσαν εδώ και χρόνια την «εξόντωσή» της, λόγω αυτού που θεωρούσαν λανθασμένη χρήση.

«Οι σημασίες αλλάζουν»

Παρά τις αντιδράσεις, η μάχη μάλλον έχει ήδη κριθεί στην πράξη. Η Πρίτι Αρούν, επιμελήτρια κειμένων του NPR, θυμάται ότι όταν εργαζόταν στο περιοδικό Foreign Policy, ένας αρχισυντάκτης την πλησίασε επειδή ένας αναγνώστης είχε στείλει email διαμαρτυρόμενος ότι το περιοδικό είχε χρησιμοποιήσει λάθος τη λέξη decimate σε ένα άρθρο.

Η ίδια διαφώνησε. Η απάντησή της ήταν απλή: οι σημασίες αλλάζουν με τον χρόνο.

Όπως λέει, η γλώσσα εξελίσσεται. Κάθε παλαιότερη γενιά ενοχλείται συχνά από τον τρόπο με τον οποίο οι νεότεροι χρησιμοποιούν τις λέξεις. Όμως, τελικά, οι γλωσσικές επιλογές των νεότερων γενιών σχεδόν πάντα επικρατούν.

Και κάπως έτσι, μια λέξη που ξεκίνησε από τη ρωμαϊκή πρακτική της θανάτωσης ενός στους δέκα στρατιώτες κατέληξε να σημαίνει, στη σύγχρονη χρήση, σχεδόν οποιαδήποτε μορφή μεγάλης καταστροφής.