Αθηναγόρας: Μια θεόρατη δρυς

Με δέος, εδώ και πολλά χρόνια, είχα φτάσει στο Πατριαρχείο — ήταν η πρώτη φορά στη ζωή μου. Το δέος που αναταράζει την ψυχή του κάθε Έλληνα, καθώς βρίσκεται μπροστά σ’ εκείνο το πανάρχαιο πενιχρό κτίριο με την «κλειστή Πύλη». Την Πύλη όπου ο τυφλός φανατισμός και το πάθος ενός λαού έσυρε κάποτε και κρέμασε τον Πατριάρχη της Ορθοδοξίας. Χρόνια πικρά και ηρωικά του ’21, που ζωντανεύουν και σφίγγουν την ψυχή στο αντίκρυσμα της «Πύλης», που από τότε μένει κλειστή για να τιμά τον εθνομάρτυρα και να θυμίζη…

Σε λίγο βρισκόμουν μπροστά στον Πατριάρχη του καιρού μας —ύπατο φορέα της θρησκευτικής μας πίστης—, μια γιγάντια μαυροφόρα σιλουέττα, που καθώς με αγκάλιαζε για τον χριστιανικό του ασπασμό ένοιωθα τόσο πολύ κοντός κι’ ας ξεπερνά το ύψος μου το 1.80! Ήταν μια θεόρατη δρυς, ο Αθηναγόρας, μια πελώρια ιερατική μορφή, με την λευκάζουσα, μακρυά, βιβλική του γενειάδα, που σου κρατούσε σφιχτά το χέρι μέσα στο δικό του και σε κύτταζε επίμονα στα μάτια —ώρα πολλή— ωσάν να ήθελε ν’ ανιχνεύση τα μύχια της ψυχής σου και να σου μεταδώση την φλόγα της πίστης του για όσα πίστευε σωστά ο ίδιος.

Κι’ όσα πίστευε ο ίδιος —πέρα απ΄την χριστιανική του πίστη— ήταν τόσο φωτεινά, τόσο προσγειωμένα, τόσο ρεαλιστικά και ξένα προς ό,τι αποκαλούμε «παπαδισμό» ή θρησκευτική μισαλλοδοξία, ώστε σε ξάφνιαζε με την κοφτερή του σκέψη, που έβλεπε τα πράματα όπως έχουν και όχι όπως τα πλάθει το πάθος μας —αν θέλετε και η παράδοση— με τις συναισθηματικές επιβιώσεις της πολυτάραχης ιστορίας, Ελλήνων και Τούρκων ή Ορθοδόξων και Καθολικών.

Με πέρασε —θυμάμαι— στην μεγάλη αίθουσα, κι’ αφού διέταξε μ’ ένα τυπικό του νόημα το πατροπαράδοτο γλυκό, άρχισε ν’ απαντά στις ερωτήσεις μου, με τρόπο τέτοιο, που γρήγορα δεν χρειαζόταν πια τίποτα να τον ρωτώ, γιατί μάντευε όλα τα θέματα, σε σημείο που ο διάλογος έγινε ένας μακρύς, φωτεινός και συναρπαστικός μονόλογος. Κι’ ο δημοσιογράφος, ένας απλός ακροατής, συνεπαρμένος απ’ τον μεστό και φωτεινό του λόγο.

Κι’ εκείνο το ιερατικό, το τόσο βιβλικό του πρόσωπο! Πότε σκοτείνιαζε, πότε φεγγοβολούσε, πότε γλυκαινόταν από ένα χριστιανικό χαμόγελο, και πότε λες και συννέφιαζε ξαφνικά, καθώς μιλούσε για την ανάγκη των καλών κι’ αδελφικών σχέσεων με τους Τούρκους και την αντίδραση που συναντούσε η τόσο καλή και προσγειωμένη του πορεία στον ακανθώδη εκείνον δρόμο.

— Και η κλειστή Πύλη, Παναγιώτατε; αποτόλμησα το ερώτημα.

Χωρίς δισταγμό μού απάντησε και σε τούτη την ερώτηση. Ήταν κι’ εκείνη του η απάντηση το ίδιο ρεαλιστική όσο κι’ άλλες, άποψη δηλαδή ενός ανθρώπου που δεν ζη ούτε με φαντασιώσεις, ούτε με οράματα, ούτε με ψευδαισθήσεις, αλλά βλέπει σωστά την εποχή του και τους σύγχρονους καιρούς, όπως ακριβώς τους έχει διαμορφώσει η ιστορική πορεία μέσα στην πραγματικότητα που ζούμε, κι’ όχι στα ξεπερασμένα εκείνα εθνικά όνειρα άλλων καιρών.

Δεν βρήκε πάντα κατανόηση ο Πατριάρχης της Ορθοδοξίας, που ήρεμα παρέδωσε το πνεύμα. Ακόμα και στην μεγάλη, την ιστορική του τελευταία πρωτοβουλία της Ενώσεως των Εκκλησιών —Ορθοδόξου και Καθολικής— συνάντησε την μισαλλοδοξία και το πείσμα μερικών ιεροσχήμων, που έφτασε —σε ορισμένους— μέχρι και στην πρωτάκουστη αυθαιρεσία και αυθάδεια να μην τον μνημονεύουν! Ενώ ευχαρίστως και δουλοπρεπέστατα μνημονεύουν την… «βασίλισσα – βασίλισσα μήτηρ» —δυο φορές να κουδουνίζη το «βασίλισσα»— διότι έτσι το ήθελε και το διέτασσε εκείνη, που δεν της άρεσε σκέτο το «βασιλομήτωρ»!

Ανάμεσα σ’ ένα λαό ένα μέρος του οποίου εξακολουθεί να ζη με όνειρα, ήταν πολύ φυσικό μια τέτοια φυσιογνωμία, σαν του Αθηναγόρα, να μην βρίσκη πάντα ζέστα κι’ ανταπόκριση. Και πολύ φυσικώτερο ακόμα ήταν να κινή την έχθρα και την αντιπάθεια μερικών ιεροσχήμων, στενόκαρδων ποιμεναρχών. Εκείνων, όμως, τ’ όνομα θα σβήση πολύ γρήγορα, ενώ του Πατριάρχη Αθηναγόρα θα μείνη στην Ιστορία, σαν ένα φωτεινό μετέωρο, σύμβολο χριστιανικής αγάπης, ρεαλιστικής κρίσης κι’ ανθρωπιάς.

*Κείμενο του Δημήτρη Ψαθά αφιερωμένο στον Οικουμενικό Πατριάρχη Αθηναγόρα, την εξέχουσα αυτήν εκκλησιαστική προσωπικότητα. Είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σάββατο 8 Ιουλίου 1972, την επαύριον του θανάτου της κεφαλής της Ορθοδοξίας (ο Αθηναγόρας είχε αποβιώσει στην Κωνσταντινούπολη λίγο μετά τα μεσάνυχτα της 7ης Ιουλίου).

«ΤΑ ΝΕΑ», 8.7.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, κατά κόσμον Αριστοκλής Σπύρου, είχε γεννηθεί στις 6 Απριλίου 1886, σε ένα μικρό χωριό της επαρχίας Πωγωνίου Ιωαννίνων, το Βασιλικό (παλαιότερη ονομασία του, Τσαραπλανά).

Ο χαρισματικός ιεράρχης, που αναπαύεται στο κοιμητήριο των Οικουμενικών Πατριαρχών, στη μονή Βαλουκλή της Κωνσταντινούπολης, χρημάτισε Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής από το 1930 έως το 1948.

Η ιδιαίτερα επιτυχής θητεία του έληξε το 1948, όταν ο Αθηναγόρας, με την υποστήριξη των ΗΠΑ, επελέγη ως Οικουμενικός Πατριάρχης.

«ΤΑ ΝΕΑ», 7.7.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η πολιτεία του ως ανώτατου πνευματικού ηγέτη της Ορθοδοξίας ήταν λαμπρή. Με τη διορατικότητα και την πολύχρονη διοικητική πείρα του, κατάφερε να βγάλει το Οικουμενικό Πατριαρχείο από την εσωστρέφεια του παρελθόντος και να του προσδώσει διεθνή ακτινοβολία.

Εργάστηκε, επίσης, για τη σύσφιγξη των σχέσεων των Ορθόδοξων Εκκλησιών και κατόρθωσε να ενδυναμώσει τη μεταξύ τους συνεργασία μέσω της σύγκλησης πανορθόδοξων διασκέψεων.

Η δράση του δεν περιορίστηκε στα θέματα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά επικεντρώθηκε και στην υλοποίηση του οικουμενικού οράματός του, της ειρήνης και της συναδέλφωσης όλων των λαών, επί τη βάσει του σεβασμού της πολιτισμικής ετερότητας, την οποία υπηρέτησε απαρέγκλιτα καθ’ όλη τη διάρκεια της εκκλησιαστικής διακονίας του.

Κατά γενική ομολογία, οι τομές που επέφερε και οι πρωτοβουλίες που ανέλαβε ο Αθηναγόρας, ιδιαίτερα στο ζήτημα του διαλόγου με τους ετεροδόξους, υπήρξαν καινοτόμες και ρηξικέλευθες.

Ειδικότερα, στο ζήτημα των σχέσεων με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, προέβη σε τολμηρές κινήσεις, με συνέπεια να δεχτεί αρχικά τις επικρίσεις ορισμένων εκκλησιαστικών κύκλων, προπάντων της Εκκλησίας της Ελλάδος. Οι πρωτοβουλίες του αποσκοπούσαν στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ της Ρωμαιοκαθολικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας μέσω της οικοδόμησης κλίματος αμοιβαίας κατανόησης, εμπιστοσύνης και συνεργασίας, με σκοπό την έναρξη θεολογικού διαλόγου.

Η κορυφαία ίσως στιγμή στη ζωή αυτής της εξέχουσας προσωπικότητας της Ορθοδοξίας ήταν η συνάντησή του με τον Πάπα Παύλο ΣΤ’ στην Ιερουσαλήμ το 1964, η οποία οδήγησε στην αμοιβαία άρση των αναθεμάτων του Σχίσματος του 1054. Η συμβολική αυτή χειρονομία άνοιξε το δρόμο για έναν ειλικρινή διάλογο μεταξύ των Ορθόδοξων και των Ρωμαιοκαθολικών, πρώτη φορά ύστερα από πολλούς αιώνες.

Παρά το κύρος και τη διεθνή αναγνώριση που απέκτησε το Οικουμενικό Πατριαρχείο επί Αθηναγόρα, η πατριαρχία του συνδέθηκε με τα θλιβερά γεγονότα της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου 1955, τα λεγόμενα Σεπτεμβριανά, όταν ο τουρκικός όχλος επέδραμε κατά ελληνικών καταστημάτων, οικιών και εκκλησιών, προβαίνοντας σε εκτεταμένες καταστροφές και λεηλασίες. Από τα γεγονότα αυτά και μετά, κάτω από τις αυξανόμενες πιέσεις του τουρκικού κράτους, ο ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης αναγκάστηκε να εγκαταλείψει σταδιακά τις εστίες του.