Κύπρος-Δημοτική Μουσική – Κριτική

«Μιαν φοράν τζι έναν τζαιρόν είσεν έναν βασιλέαν…». Με τα λόγια αυτά άρχιζε το παραμύθι της μια γυναίκα από την Κύπρο. Ένα παραμύθι που -χάρη στην εύνοια της τύχης- αποτυπώθηκε και μεταφέρεται μαζί με δεκάδες άλλα τραγούδια, οργανικούς σκοπούς και δείγματα λόγου στη μνημειώδη αυτή έκδοση του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος. Όλα ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του ’70, όταν το εν λόγω Ίδρυμα οργάνωσε μια σειρά ερευνητικών αποστολών στην Κύπρο -μια εποχή οριακή για την ιστορία και τον παραδοσιακό πολιτισμό του νησιού. Οι περισσότεροι από τους πληροφορητές είχαν ακόμη πολύ λίγα ερεθίσματα από τον έξω κόσμο και διατηρούσαν το ύφος και το ήθος της μουσικής τους· τη στιγμή που οι πληγές από τη διχοτόμηση του νησιού ήταν ακόμη ανοιχτές και ο πόνος των ανθρώπων έχει αποτυπωθεί εύγλωττα σε κάποια από τα δίστιχά τους.
Συντονιστής της έρευνας ήταν ο μουσικολόγος Φοίβος Ανωγειανάκης. Καρπός των καταγραφών αυτών ήταν ένας μεγάλος αριθμός από μαγνητοταινίες και κασέτες με πληροφοριακό υλικό. Μικρό μέρος του υλικού που συλλέχθηκε τότε παρουσιάζεται και στην έκδοση αυτή. Σημειώνουμε εδώ ότι πρόκειται για την πρώτη έκδοση του υλικού σε επτά CD. Είχε προηγηθεί έκδοση σε μικρό αριθμό αντιτύπων σε μια κασετίνα με επτά LP.
Ακούγοντας κανείς τις ηχογραφήσεις μπορεί να καταλάβει πόσο πολύτιμες είναι. Το «στοίχημα» ήταν να σχηματιστεί ένας «μουσικός χάρτης» της Κύπρου, αποτυπώνοντας κάθε πτυχή της μουσικής ζωής του νησιού. Από τους δίσκους αναβλύζουν οργανικοί σκοποί, τραγούδια από τον κύκλο της ζωής (νανουρίσματα, ταχταρίσματα, του γάμου, μοιρολόγια), από τον κύκλο του χρόνου (χριστουγεννιάτικα, αποκριάτικα, πασχαλιάτικα) καθώς και δείγματα λόγου, που διασώζουν την ιδιαίτερη ντοπιολαλιά του νησιού. Από πολύ παλιά κυριαρχούσε στην Κύπρο το βιολί, το οποίο αποδίδει όλο το οργανικό ρεπερτόριο. Παλαιότερα συνοδευόταν από μια «ταμπουτσά» (μεγάλο ντέφι), ενώ δεν αποκλείονταν και πρόχειρα όργανα, όπως μπουκάλια, ποτηράκια, κουτάλια κ.λπ. Η σημερινή ζυγιά αποτελείται από βιολί και λαούτο. Παρατηρήσετε τον ιδιαίτερο τρόπο που συνοδεύει το λαούτο: η ρυθμική συνοδεία είναι «ασταθής» (για τα δυτικά αφτιά πάντα), ενώ το «πάσο» περιορίζεται σε ένα ισοκράτημα που διαφέρει από τον υπόλοιπο ελληνικό χώρο·δεν λείπει και το σολιστικό παίξιμο, που παραπέμπει στην τεχνική του ταμπουρά. Ακούγονται σειρές ολόκληρες από (ανδρικούς και γυναικείους) καρσιλαμάδες, μπάλοι, οργανικοί σκοποί του γάμου και φυσικά «φωνές» (σκοποί πάνω στους οποίους οι «ποιητάρηδες» ταιριάζουν αυτοσχέδια δίστιχα). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το «πιθκιαύλιν» (όργανο παρόμοιο με το σουραύλι), που πολλές φορές παίζεται και κατά ζεύγη.
Τα τραγούδια μπορεί κανείς να τα κατατάξει στον κύκλο της ζωής και στον κύκλο του χρόνου. Ακούστε τα νανουρίσματα, τα παιδικά τραγουδάκια (ταχταρίσματα), τα τραγούδια του γάμου και -ιδιαίτερα- τα μοιρολόγια. Ένα ρεπερτόριο που, ακριβώς επειδή είναι ταυτισμένο με την περίσταση που τραγουδιέται, σπάνια έχει κανείς τη δυνατότητα να το ακούσει σε μια ηχογράφηση.
Από τον κύκλο του χρόνου περιλαμβάνονται κάλαντα του Λαζάρου, μοιρολόγια της Παναγιάς, κάλαντα της Ανάστασης κ.ά. Επιπλέον, υπάρχουν οι μακροσκελείς παραλογές (αφηγηματικές μπαλάντες) που διασώζονται και τραγουδιούνται μέχρι τις μέρες μας, κυρίως στις ακριτικές περιοχές του ελληνισμού: η παραλογή του Νεκρού Αδελφού, του Πραματευτή, του Γεφυριού της Aρτας που, κατά τους ειδικούς, θεωρούνται τα αρχαιότερα δείγματα ποίησης που έχουν «γραφτεί» στη νεοελληνική γλώσσα.
Τελευταία αφήσαμε τα δείγματα λόγου (παραμύθια, γητειές). Δεν είναι συνηθισμένο να περιέχονται αφηγήσεις σε μια έκδοση παραδοσιακής μουσικής. Κατά τη γνώμη μας πρόκειται για ένα από τα πολύ «δυνατά» σημεία της έκδοσης, γιατί αποτυπώνεται μια ντοπιολαλιά που, μοιραία, υποχωρεί, υπό το βάρος της νεοελληνικής ομογενοποιημένης προφοράς… Όλοι όσοι έχουν ασχοληθεί με τη σχέση γλώσσας και μουσικής καταλήγουν ότι η ντοπιολαλιά της Κύπρου (όπως και αυτή των Δωδεκανήσων), παραπέμπει στην αρχαία ελληνική προσωδία (την «τραγουδιστή» δηλαδή απόδοση του κειμένου). Και είναι ιδιαίτερα λυπηρό να διαπιστώνει κανείς πως ό,τι περισώθηκε μέσα από τη μακραίωνη και πολυκύμματη ιστορία του νησιού απειλείται σήμερα από την ομογενοποίηση. Αφουγκραστείτε τη δύναμη που κρύβουν μέσα τους τα παραμύθια (ως περιεχόμενο και ως λόγος), ακούστε τις γητειές. Ένας ολόκληρος κόσμος από μαγικά σύμβολα που έρχονται από ένα πολύ μεγάλο βάθος χρόνου.
Η έκδοση αποτελείται από ένα πολυσέλιδο βιβλίο (ελληνικά-αγγλικά) σε σχήμα δίσκου LP. Στα εξώφυλλά του βρίσκονται οι φάκελοι με τα επτά CD. Στο βιβλίο περιέχονται κείμενα του Φοίβου Ανωγειανάκη για τη μουσική του νησιού, του Αλέκου Ιακωβίδη για τους χορούς, της Ιωάννας Παπαντωνίου για τις φορεσιές και του Μενέλαου Χριστοδούλου για τον κυπριακό γάμο. Οι στίχοι των τραγουδιών έχουν καταγραφεί με ιδιαίτερη σχολαστικότητα, ενώ η προφορά τους αποδίδεται με ειδικά σύμβολα. Κάθε κομμάτι συνοδεύεται από ειδικό σημείωμα όπου, εκτός από το χρόνο και τον τόπο της ηχογράφησης και τα στοιχεία των πληροφορητών, παρατίθενται και μουσικολογικές πληροφορίες. Επιπλέον, υπάρχουν ένας χάρτης της Κύπρου, όπου αποτυπώνονται οι χώροι έρευνας, καθώς και πλουσιότατο φωτογραφικό υλικό, με τις φωτογραφίες όλων των πληροφορητών αλλά και φωτογραφίες εποχής.
Πρόκειται για μια έκδοση που σίγουρα αποτελεί ορόσημο για το χώρο της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής, αφού το πραγματικά πολύτιμο αυτό υλικό έτυχε της τεκμηρίωσης που πραγματικά του άξιζε.

Την έκδοση «Κύπρος-Δημοτική Μουσική» μπορείτε να την παραγγείλετε στο τηλέφωνο 0752-25267 ή στην ηλεκτρονική διεύθυνση pff@otenet.gr