Balkan Blues – Κριτική

Πουθενά αλλού στην ευρωπαϊκή ήπειρο δεν συναντάται τόσο μεγάλη ποικιλία και πολυμορφία σε πληθυσμούς και μουσικές όσο στη χερσόνησο της Βαλκανικής. Μια γεωγραφική περιοχή που στο διάβα των αιώνων γνώρισε μεταναστεύσεις πληθυσμών, επιδρομείς, πολέμους, αυτοκρατορίες, ανακατατάξεις και -πρόσφατα- τη «νέα τάξη πραγμάτων». Στο πείσμα των σειρήνων της ομογενοποίησης και της μαζικοποίησης, πάντως, οι μουσικοί του σήμερα, έχοντας στις αποσκευές τους μουσικές παραδόσεις αιώνων, αναζητούν στον -βαρύ- ουρανό των Βαλκανίων χώρο για το δικό τους αερόστατο! Το λεύκωμα, που παρουσιάζουμε για το μήνα αυτόν, μας προτείνει μια γοητευτική περιδιάβαση σε ήχους κι ανθρώπους, αναζητώντας ακούσματα αγαπητά και οικεία.
Στα 2 CD της έκδοσης ανθολογούνται δείγματα από δισκογραφικές δουλειές καλλιτεχνών από την Ελλάδα, τη Σερβία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία, τη Βοσνία και την ΠΓΔΜ. Ακούγοντάς τα μπορεί κανείς να εντοπίσει -παρά της εμφανείς διαφορές- πολλά ενοποιητικά στοιχεία που πηγάζουν από το μουσικό υπόβαθρο της περιοχής. Ένα υπόβαθρο που μας παραπέμπει, σύμφωνα με την εθνομουσικολογική έρευνα, αρκετές χιλιάδες χρόνια πριν! Αξίζει να σημειώσουμε εδώ την ιστορική μελέτη του Jaap Kunst, που εντοπίζει πολλά κοινά στοιχεία στις λαϊκές πολυφωνίες των Βαλκανίων και αυτές των νήσων Φλορές της Ινδοκίνας(!). Αν λάβουμε υπόψη μας, αφενός, τις ομοιότητες αυτές και, αφετέρου, τα συγγενικά μουσικά και πολιτιστικά στοιχεία που εντοπίζονται κατά μήκος της νοητής αυτής γραμμής (και πολλές φορές μόνον εκεί…) μπορούμε να δεχτούμε το πόρισμα της μελέτης του: Μια ιστορική μετανάστευση πληθυσμών που εντοπίζεται γύρω στο 3000 π.Χ., με κατεύθυνση από τα Βαλκάνια προς την Ινδοκίνα, μέσα από τους δρόμους του μεταξιού!
Απομεινάρια των αρχέγονων αυτών μουσικών εντοπίζονται ακόμη και σήμερα στη Βαλκανική. Ιδίως σε τραγούδια που είναι συνδεμένα με τελετές και άλλα που -κατά παράδοση- τραγουδιούνται μόνον από γυναίκες. Στην έκδοση περιλαμβάνονται δείγματα από αυτά: πολυφωνικά τραγούδια από τη Βουλγαρία, με άκουσμα ιδιαίτερα τραχύ – για τα δυτικά αφτιά τουλάχιστον- και άλλα από τη νότια Αλβανία με χαρακτηριστικούς λαρυγγισμούς και «ισοκρατήματα».
Η πολυκύμαντη ιστορία της περιοχής έχει αποτυπωθεί και στα τραγούδια, τα οποία λειτουργούσαν ως μέσο για τη συλλογική μνήμη. Ιστορίες ηρώων, κλεφτών, επαναστατών αλλά και περιστατικά της καθημερινής ζωής επενδύονταν με μουσική. Για να κάνουμε έναν παραλληλισμό, οι αφηγηματικές αυτές μπαλάντες αντιστοιχούν με τα μεσαιωνικά λαϊκά τραγούδια της Ευρώπης, που υμνούσαν την ανδρεία ηρώων, όπως ο Ρομπέν των Δασών… Από τα πολλά αφηγηματικά τραγούδια, που περιλαμβάνονται στους δύο δίσκους, αναφέρουμε ενδεικτικά το τραγούδι των Haiduk (αντάρτες που έδρασαν εναντίον των Τούρκων, αντίστοιχοι με τους κλέφτες και τους αρματολούς) από τη Σερβία. Ακούγοντας τόσο το βασικό μελωδικό όργανο, το τσίμπαλο (μοιάζει με το σαντούρι), όσο και τη φωνή, εύκολα εντοπίζουμε τις ομοιότητες με τα κλέφτικα τραγούδια της Ελλάδας…
Πρωταρχικό ρόλο στα μουσικά πράγματα της περιοχής έπαιξαν και παίζουν οι Τσιγγάνοι. Άνθρωποι ιδιαίτερα προικισμένοι στη μουσική, που κάνουν τα όργανα «να στάζουν μέλι», έδρασαν ως ένα ακόμη ενοποιητικό στοιχείο ανάμεσα στους πληθυσμούς, καθώς έπαιζαν στα πανηγύρια όλων… Ουσιαστικά είχαν αναλάβει, σχεδόν αποκλειστικά, το επάγγελμα του μουσικού και ήταν αυτοί που εισήγαγαν τα νέα όργανα (κλαρίνο, βιολί, ακορντεόν, χάλκινα).
Στους δίσκους περιλαμβάνονται δείγματα με κλαρίνο από την Ελλάδα (ένας «Σκάρος», οργανικός αυτοσχεδιασμός, από τον Πετρολούκα Χαλκιά) , την ΠΓΔΜ και τη Βουλγαρία. «Χορταστική» είναι η εκπροσώπηση των ορχηστρών με βιολί, τσίμπαλο και κοντραμπάσο της βόρειας Βαλκανικής, όπου μπορούμε να θαυμάσουμε τη μεγάλη δεξιοτεχνία των μουσικών. Τέλος, εκπροσωπούνται και οι ξακουστές μπάντες χάλκινων πνευστών της κεντρικής Βαλκανικής, που τόσο αγαπητές έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια μέσα από τη μουσική του Μπρέγκοβιτς. Η θαλασσινή Ελλάδα εκπροσωπείται συμβολικά από τρεις σύγχρονους δημιουργούς: τον Ross Daly (που συμμετέχει με δύο ρεμπέτικα τραγούδια), τον Λουδοβίκο των Ανωγείων (με δύο αισθαντικές μπαλάντες) και τον Ψαραντώνη. Κατά τη γνώμη μας, η εκπροσώπηση της Ελλάδας ακολουθεί τη γραμμή της έκδοσης, να παρουσιάσει, δηλαδή, την εικόνα του σήμερα. Έτσι, πέρα από τον Πετρολούκα Χαλκιά, που αντιπροσωπεύει την παράδοση της στεριανής Ελλάδας, ο Ross Daly καταθέτει δύο -ιδιαίτερα εμπνευσμένες- διασκευές ρεμπέτικων τραγουδιών, ο Λουδοβίκος δύο μπαλάντες με υπόβαθρο και αφετηρία τη μουσική της Κρήτης, ενώ από τον Ψαραντώνη παρουσιάζεται ένα δείγμα ενδεικτικό της οπτικής του για την κρητική μουσική.
Εικόνες και ήχοι από τα Βαλκάνια του σήμερα, στη δύση ενός αιώνα που επεφύλασσε δύο παγκόσμιους πολέμους που ξέσπασαν από την περιοχή αυτή! Παρ’ όλους τους εθνικισμούς, όμως, τις ανταλλαγές των πληθυσμών, τα συρματοπλέγματα, τον ψυχρό πόλεμο και τις «έξυπνες» βόμβες, οι ήχοι εξακολουθούν να αναβλύζουν. Κι -ευτυχώς- οι ήχοι των οργάνων ακούγονται δυνατότερα!