Τραγούδια ελαφρά… σε άσπρο μαύρο – Κριτική

Το μουσικό κλίμα μιας ολόκληρης εποχής, έτσι όπως αποτυπώνεται σε δύο ψηφιακούς δίσκους, μέσα από 45 καλοδιαλεγμένα τραγούδια, που το καθένα τους αντιπροσωπεύει έναν ολόκληρο κόσμο. Το ύφος και το ήθος του «ελαφρού» τραγουδιού που συνόδευσε τη νεοελληνική ευαισθησία σε εποχές κρίσιμες και μεταβατικές. Από το ρομαντισμό του Μεσοπολέμου στη μεταπολεμική δίνη της αστικοποίησης, από τη δικτατορία του Μεταξά στις πληγές του Εμφυλίου και στον αγώνα της ανοικοδόμησης, από τους Βρετανούς στους Αμερικανούς και στα… εξωτικά λάτιν, από τα μουσικά θέατρα και τις σκηνές της αθηναϊκής επιθεώρησης στις ασπρόμαυρες εικόνες του κινηματογράφου, από τη «μάντρα» του Αττίκ στα μουσικά κέντρα πολυτελείας, από το γραμμόφωνο στα στούντιο του ραδιοφωνικού σταθμού.
Ο Γιώργος Παπαστεφάνου έσκυψε για άλλη μία φορά πάνω από αυτό το υλικό των ηχογραφήσεων σε δίσκους 78 στροφών και με τη γνώση και την ευαισθησία του συγκρότησε αυτή τη συλλογή, η οποία έρχεται να συνεχίσει μια παλαιότερη πολύτιμη σειρά δέκα δίσκων που είχε επιμεληθεί με το γενικό τίτλο «Καλησπέρα κύριε Έντισον».
Παρελαύνουν οι σπουδαιότερες φωνές της περιόδου: Σοφία Βέμπο, Δανάη, Κάκια Μένδρη, Πέτρος Επιτροπάκης, Νίκος Γούναρης, Φώτης Πολυμέρης, Τώνης Μαρούδας, Κούλα Νικολαΐδου, Μαίρη Λω κ.ά., ενώ πραγματική αποκάλυψη για μας στάθηκε η «βελούδινη» φωνή του Πάνου Βισβάρδη. Παράλληλα αντιπροσωπεύονται οι κυριότεροι συνθέτες του χώρου: Κώστας Γιαννίδης, Αττίκ, Μιχάλης Σουγιούλ, Χρήστος Χαιρόπουλος, Γιάννης Βέλλας, Γιώργος Μουζάκης, Μενέλαος Θεοφανίδης κ.ά. Και, βέβαια, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε το ότι πολλοί από αυτούς υπήρξαν όχι απλώς προικισμένοι τραγουδοποιοί με πηγαία μελωδική φλέβα αλλά και καλλιτέχνες με σοβαρές μουσικές σπουδές, κάτι που φαίνεται ανάγλυφα στις περίτεχνες αρμονίες των τραγουδιών, καθώς και στις ενορχηστρώσεις. Ο Κώστας Γιαννίδης λ.χ. (γνωστός και ως Γιάννης Κωνσταντινίδης στο χώρο της κλασικής μουσικής) υπήρξε μαθητής του Κούρτ Βάιλ στην ενορχήστρωση!…
Είναι χαρακτηριστική επίσης η αλλαγή στον ήχο της ορχήστρας περνώντας από τη μια περίοδο στην άλλη: από τις πληθωρικές ορχήστρες του Μεσοπολέμου περνάμε στα πιο «τζαζίστικα» ακούσματα της δεκαετίας του ’50, με τα χάλκινα πνευστά να αφήνουν πίσω τους τα βιολιά, τα κλαρινέτα και το πιάνο. Κάτι ανάλογο είχε συμβεί και πριν από μερικές δεκαετίες, περνώντας από τις «ψιλές» φωνές των τραγουδιστών (με επιρροές από τους τενόρους και τις σοπράνο της οπερέτας) στις χαμηλές αισθαντικές φωνές «στήθους» που κυριαρχούσαν στα μουσικά κέντρα του Παρισιού και του Βερολίνου.
Παράλληλα περνάμε από το ταγκό, τα βαλς και τις ρομαντικές αθηναϊκές καντάδες στο φοξ, στη ρούμπα και στους λάτιν ρυθμούς, ενώ «μεταφυτεύονται» και αυτούσιες ξένες επιτυχίες που αναλαμβάνει να μεταφέρει στην ελληνική γλώσσα ο «εξπέρ» του είδους Πολ Μενεστρέλ. Ανάμεσά τους και μια απολαυστική εξελληνισμένη απόδοση του «Rum and coca cola» με το Τρίο Σταρ (όπου συμμετείχαν η Μαίρη Λω και -ποιος θα το περίμενε;- η…Βέρα Ζαβιτσιάνου!) να μιμείται με επιτυχία τις Antrew Sisters.
Όμως, ο Γιώργος Παπαστεφάνου δεν έχει περιοριστεί στην επιλογή και τη σοφή διαδοχή των τραγουδιών. Έχει προχωρήσει με εξαιρετική επιμονή και επιμέλεια στη συλλογή βιογραφικού υλικού για όλους τους συντελεστές των ηχογραφήσεων. Εργασία διόλου εύκολη, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι περισσότεροι από αυτούς έχουν φύγει, αφήνοντας ελάχιστα στοιχεία πέρα από τις ηχογραφήσεις τους. Έτσι, εκτός από το μουσικό ψηφιδωτό μιας ολόκληρης εποχής, αυτή η σειρά μάς προσφέρει και τις «προσωπογραφίες» των συντελεστών της, επαναφέροντας το αίτημα για μια συστηματικότερη καταγραφή και έρευνα αυτού του υλικού που κινδυνεύει να εξαφανιστεί, μαζί με την περιθωριοποίηση του μουσικού είδους που αντιπροσωπεύει.
Πράγματι, ενώ την εποχή της παντοδυναμίας του «ελαφρού» τραγουδιού ήταν υπό διωγμόν το λαϊκό και το ρεμπέτικο, τις επόμενες δεκαετίες οι όροι… αντιστράφηκαν! Το «ελαφρό» χρεώθηκε την «ελαφράδα» του τίτλου του, ταυτίστηκε με το παλιομοδίτικο, ξεπερασμένο και μελοδραματικό, και οι εκπρόσωποί του, στο περιθώριο πλέον, απέμειναν να αναπολούν παλιές δόξες. Αντίθετα, υπερτονίστηκαν συχνά η αξία και η δύναμη των ρεμπέτικων τραγουδιών, τα οποία και μονοπώλησαν τις επανεκδόσεις από τη δισκογρφία των 78 στροφών.
Έτσι, λοιπόν, προσπάθειες όπως αυτή του Γιώργου Παπαστεφάνου έρχονται να μαλακώσουν αυτή την προκατάληψη και να αποκαλύψουν στους νεότερους μια πτυχή της ιστορίας της νεοελληνικής μουσικής που παραμένει πλούσια και γοητευτική, έστω και αν η γνώση μας γι’ αυτή αντιπροσωπεύει ακόμη την… κορυφή του παγόβουνου!