Ρεμπέτικο Τραγούδι – Κριτική

«Όποιος τραγουδά τον καημό του κόσμου, είναι ρεμπέτης. Όποιος τραγουδά τον καημό του, είναι λαϊκός…».
Η φράση αυτή ανήκει στο Βαγγέλη Παπάζογλου, έναν από τους κορυφαίους συνθέτες και μουσικούς της Σμυρναίικης σχολής του ρεμπέτικου. Δείγματα της τέχνης του περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, σε αυτή τη σειρά των πέντε CD με ιστορικές ηχογραφήσεις που προτείνουμε για το μήνα αυτό. Κάθε δίσκος είναι αφιερωμένος και σε ένα διαφορετικό «πρόσωπο» του ρεμπέτικου τραγουδιού, όπως αυτό διαμορφώθηκε στις παρυφές των (νεοϊδρυμένων τότε…) αστικών κέντρων. Πρόκειται για μια ανθολογία από ιστορικές ηχογραφήσεις από το 1906 έως και το 1946, που συνθέτουν ένα αντιπροσωπευτικό «δισκογραφικό χρονικό» για το ρεμπέτικο.
Το πρώτο CD είναι αφιερωμένο στην παράδοση των «μουρμούρικων» τραγουδιών, που μας ανάγουν στην πρώτη -ανώνυμη- περίοδο (19ος αιώνας-1922). Φορείς τους οι μάγκες και οι ρεμπέτες, που βρίσκονταν (όπως και τα τραγούδια τους…) σε καθεστώς ημιπαρανομίας!… Τα μουρμούρικα τραγούδια είναι άμεσοι κληρονόμοι, τόσο στο στίχο όσο και στη μουσική, των δημοτικών τραγουδιών από τα μικρασιατικά παράλια. Δομούνται συνήθως από διαδοχικές φράσεις, πάνω στις οποίες ταιριάζονται στίχοι. Παίζονταν συνήθως με μπαγλαμάδες, κιθάρες και μπουζούκια στους τεκέδες και τις φυλακές… Λίγα από αυτά έχουν περάσει στη δισκογραφία, ενώ πολύ περισσότερα έχουν αποτελέσει τη βάση για συνθέσεις επώνυμων δημιουργών. Από τα τραγούδια του δίσκου ξεχωρίζουμε τις ηχογραφήσεις του Jack Gregory ή Γιάννη Χαλκιά, ενός μοναχικού μπουζουξή που η καλή τύχη φρόντισε να δισκογραφήσει στην Αμερική στις αρχές της δεκαετίας του ’30, μεταφέροντάς μας έτσι το ύφος μιας ολόκληρης εποχής…
Ένα άλλο πρόσωπο του ρεμπέτικου σκιαγραφείται στο δεύτερο CD, αυτό της παράδοσης της Πόλης. Γίνεται προσπάθεια να φωτιστούν δύο από τις πλευρές της, με την ανθολόγηση κομματιών του Αντώνη Νταλγκά και του Τούρκου Hafiz Burhan Bey. Κυριαρχούν οι αμανέδες με τους περίτεχνους λαρυγγισμούς καθώς και τα περίφημα πολίτικα συρτά, δείγμα μιας μακραίωνης αστικής παράδοσης ενός πολιτιστικού κέντρου της Ανατολής. Ακούγοντας τις ηχογραφήσεις διαπιστώνουμε ότι η «ελληνική» και η «τούρκικη» μουσική της περιοχής δεν είναι παρά οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Στην Κωνσταντινούπολη την εποχή εκείνη ζούσαν 17 εθνότητες και μιλιόνταν ισάριθμες γλώσσες. Τόσο στην οθωμανική κλασική όσο και στη λαϊκή μουσική διακρίνονταν πολλοί Ρωμιοί, Αρμένιοι, Εβραίοι και άλλοι μουσικοί. Όλα αυτά βέβαια μέχρι και την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας, όπου το κίνημα των Νεότουρκων βάλθηκε (με τις γνωστές μεθόδους…) να ομογενοποιήσει τους πληθυσμούς και τις γλώσσες με πρόφαση το «ευρωπαϊκό όνειρο» του Κεμάλ… Από το «ευρωπαϊκό όνειρο» πάντως δεν γλίτωσε ούτε η μουσική. Υποστηρίχθηκαν ευρωπαϊκού τύπου τραγούδια και ορχήστρες, ενώ το 1933 απαγορεύτηκε η μετάδοση αμανέδων από το ραδιόφωνο… Στο CD μπορείτε να ακούσετε ένα δείγμα από τα «υβριδικά» τραγούδια της εποχής, το οποίο στηρίζεται σε μια… σουηδική μελωδία!
Αν ο Αντώνης Νταλγκάς εκπροσωπεί τη μακραίωνη παράδοση της Πόλης, ο Μάρκος Βαμβακάρης, στον οποίο είναι αφιερωμένο το τρίτο CD, με την κομπανία του είναι αυτός που καθιέρωσε την ορχήστρα με τους «μπουζουκομπαγλαμάδες» στη δισκογραφία. Η «Τετράς η ξακουστή του Πειραιώς» ήταν γέννημα των κοινωνικών συνθηκών που επικρατούσαν στον Πειραιά, στις αρχές της δεκαετίας του ’30. Η σύνθεσή της άλλωστε δεν είναι τυχαία, καθώς δύο από τα μέλη της προέρχονταν από τις χαμένες πατρίδες… Με το -συμβολικό- πέρασμα των μπουζουκιών στη δισκογραφία στις αρχές της δεκαετίας του ’30, άνοιξε ο δρόμος για την κοινωνική τους αναγνώριση από πλατύτερα λαϊκά στρώματα.
Η «Τετράς» μετέφερε τα μπουζούκια από τον τεκέ στην ταβέρνα, όπου οι μουσικοί κάθονταν μαζί με τους θαμώνες και έπαιζαν ό,τι τους ζητούσαν οι τελευταίοι. Αυτό που έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη των πραγμάτων ήταν η επιβολή της λογοκρισίας στους στίχους και τις… μελωδίες (!) από τη δικτατορία του Μεταξά. Ευνοούνται τα ερωτικά τραγούδια, ενώ όσες μελωδίες θεωρούνταν «ανατολίτικες» (με αρκετά χοντροκομμένα κριτήρια βέβαια..) δεν έπαιρναν την περίφημη έγκριση από το υφυπουργείο Τύπου και Τουρισμού… Αυτός ίσως να ήταν και ο λόγος που οι μπουζουκομπαγλαμάδες εκτόπισαν τα σαντουρόβιολα της Σμυρναίικης σχολής από τη δισκογραφική παραγωγή και διακεκριμένοι συνθέτες, όπως ο Βαγγέλης Παπάζογλου, αναγκάστηκαν να μείνουν εκτός δισκογραφίας.
Οι ηχογραφήσεις του Μάρκου, που περιλαμβάνονται στο CD αυτό, καλύπτουν τη δεύτερη φάση (1932-1940) της δεύτερης περιόδου του ρεμπέτικου (1922-1940), όπου το παίξιμο του μπουζουκιού εξαπλώνεται πέρα από τα στενά όρια των «περιθωριακών» στρωμάτων της πρώτης περιόδου. Από το δίσκο μπορείτε να πάρετε μια ενδεικτική εικόνα από το πολύ εκφραστικό παίξιμο του Μάρκου που φαίνεται στους περίτεχνους αυτοσχεδιασμούς αλλά και στους γήινους χορευτικούς ρυθμούς. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι κάθε φορά που ο Μάρκος έγραφε ένα καινούργιο τραγούδι, το «δοκίμαζε στα πόδια ενός καλού χορευτή, για να δει αν χορευτόταν καλά» και στη συνέχεια το δισκογραφούσε…
Η λογοκρισία του Μεταξά μπορεί να σήμανε το τέλος για τη δισκογραφική παρουσία της Σμυρναίικης σχολής, μπορεί να περιόρισε (ασφυκτικά πολλές φορές…) τους μπουζουκομπαγλαμάδες, αλλά φαίνεται ότι ευνόησε στην άνοδο «του βλάχου που γράφει ωραία τραγουδάκια», του Βασίλη Τσιτσάνη, του χαρακτηριστικότερου ίσως εκπροσώπου της τρίτης περιόδου του ρεμπέτικου (1945-1954). Στον Τσιτσάνη είναι αφιερωμένο το τέταρτο CD της σειράς, όπου παρουσιάζονται ηχογραφήσεις που καλύπτουν τη δεκαετία 1936-’46. Οι πρώτες από αυτές θυμίζουν το ύφος της «Τετράδας», σιγά-σιγά όμως χαράζει το δικό του δρόμο, που θα οδηγήσει το ρεμπέτικο από την ταβέρνα στο μεταπολεμικό λαϊκό κέντρο διασκέδασης. «Μπορώ να γράψω καντάδες που να τις τραγουδά όλη η Ελλάδα» είχε δηλώσει κάποτε, υπογραμμίζοντας με τη φράση του αυτή το επί των ημερών του πέρασμα του ρεμπέτικου σε ένα ακόμα πιο πλατύ κοινό, όπου (μέσω της δισκογραφίας και του ραδιοφώνου) τα τραγούδια του έφταναν σε όλες της περιοχές της χώρας… Συμβολικό είναι επίσης το πέρασμα από την ταβέρνα στο πάλκο, όπου οι μουσικοί δεν ήταν πλέον μέλη της ομάδας των θαμώνων αλλά κάθονταν πιο ψηλά από αυτούς και παρουσίαζαν ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα. Στην έκδοση περιλαμβάνονται δείγματα της μεγάλης συνθετικής δεινότητας του Τσιτσάνη, ενώ αναπάντεχη ήταν σε ένα από αυτά η ερμηνεία της διάσημης ισπανίδας σοπράνο Elvira d’ Hidalgo, η οποία ήταν η πρώτη δασκάλα της Μαρίας Κάλλας!…
Ο πέμπτος δίσκος της σειράς περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικά δείγματα από όλα τα «πρόσωπα» του ρεμπέτικου τραγουδιού: η σχολή της Πόλης εκπροσωπείται από τον Νταλγκά και τον Τσανάκα (με έναν αμανέ ηχογραφημένο το 1906), η Σμυρναίικη από τη Ρόζα Εσκενάζι και τη Ρίτα Αμπατζή, ενώ η Μαρίκα Παπαγκίκα εκπροσωπεί τη σχολή αυτή στην άλλη όχθη του Ατλαντικού. Από την άλλη η πρώτη ανώνυμη περίοδος των μπουζουκιών εκπροσωπείται από τον Jack Gregory (Ιωάννης Χαλκιάς) και το Γιώργο Κατσαρό, ενώ η δεύτερη από το Μάρκο, τον Παγιουμτζή, το Χατζηχρήστο, τον Παπαϊωάννου και τον Γιοβάν Τσαούς.
Οι δίσκοι συνοδεύονται από ένθετα φυλλάδια όπου καταγράφονται με λατινικούς χαρακτήρες οι στίχοι μαζί με την αγγλική τους μετάφραση. Παρ’ ότι γράφονται με αυτόν τον τρόπο, παρατηρούμε ότι η καταγραφή τους έχει γίνει με πολύ μεγάλη προσοχή, σε αντίθεση με ένα μεγάλο ποσοστό των επανεκδόσεων που έχουμε συναντήσει έως τώρα… Περιλαμβάνονται επίσης σύντομα επεξηγηματικά σημειώματα, ενώ υποδειγματικός είναι ο τρόπος καταγραφής των στοιχείων των παλαιών αυτών δίσκων (εταιρεία, αριθμός, ημερομηνία ηχογράφησης, συντελεστές) Την επιμέλεια είχε ο Charles Howard.
Πρόκειται για μια σειρά δίσκων που ξεχωρίζει στον ταλαιπωρημένο χώρο των επανεκδόσεων υλικού από τις 78 στροφές, με γνώση και ευαισθησία αντάξια των πολύτιμων αυτών ηχογραφήσεων!