La Traviata – Κριτική

Αναρωτιέμαι ποιο έργο της όπερας έχει λατρευτεί τόσο πολύ όσο η «La Traviata» του Giuseppe Verdi. Υπάρχει κάτι το μαγικό σε αυτό το έργο, που ακόμα και αν κάποιος δεν είναι λάτρης των έργων του Ιταλού συνθέτη, νιώθει αμέσως να τον αγγίζει βαθιά στην ψυχή του. Είναι η ταύτιση με τους ήρωες; Μήπως είναι το τραγικό φινάλε; Οι κοινωνικές και ιδεολογικές προεκτάσεις που μπορούμε να δώσουμε στα μηνύματα του έργου; Μάλλον όχι. Στο έργο είναι διάχυτος ο ρομαντισμός, αν και στην εποχή μας συνηθίζουμε να το αντιμετωπίζουμε ως μελοδραματισμό. Κι όμως, αυτό το έργο επιζεί δροσερό και ολοζώντανο ακόμη και σήμερα, παρά την αδυναμία να μεταφερθεί στη σκηνή με νεωτεριστικές σκηνοθετικές προσεγγίσεις που να το φέρνουν στο πνεύμα της εκάστοτε εποχής. Το ίδιο το έργο δρα απαγορευτικά. Καμία γυναίκα «ελευθερίων ηθών» στην εποχή μας δεν θα αντιμετώπιζε τέτοιες καταστάσεις και κανένας πατέρας δεν θα επιδρούσε καταλυτικά στην απόφαση του γιου του να εγκαταλείψει τη γυναίκα της ζωής του, επειδή κινδυνεύει η «τιμή» της αδερφής του. Τα ήθη όμως της εποχής που γράφτηκε το έργο του Αλέξανδρου Δουμά υιού, αλλά και του μουσικοσυνθέτη Τζουζέπε Βέρντι, δεν έρχονταν σε αντίθεση με τέτοιου είδους συμπεριφορές, μάλλον ήταν επιβεβλημένες. Ο ίδιος ο συγγραφέας του έργου «Η κυρία με τις καμέλιες» (La Dame aux camelias), Αλέξανδρος Δουμάς υιός, είχε ζήσει την εμπειρία που περιγράφεται στο έργο του, με τη φημισμένη και όμορφη εταίρα της εποχής τη Marie Duplessis. Ο πατέρας Δουμάς, συγγραφέας έργων όπως «Οι τρεις σωματοφύλακες» και «Ο Κόμης Μοντεχρίστος», είχε και τη δόξα και την οικονομική επιφάνεια και φοβόταν τις συνέπειες από τη σχέση του γιου του με μία τέτοια γυναίκα. Του ζήτησε να διακόψει αυτήν τη σχέση. Όταν αργότερα η Marie Duplessis πέθανε από φυματίωση, ο νεαρός έγραψε το βιβλίο και στη συνέχεια το θεατρικό έργο, πληρώνοντας με αυτό τον τρόπο τους «ανοιχτούς λογαριασμούς» του για τη στάση που τήρησε σε αυτό το θέμα. Ο Verdi λίγο αργότερα, το 1853, μετέφερε το έργο σε όπερα, τη La Traviata (Η παραστρατημένη), αλλάζοντας τα ονόματα. Και οι δύο, Δουμάς και Βέρντι, εξιδανικεύουν τη μορφή της παραστρατημένης γυναίκας, αποδίδοντάς της αρετές μοναδικές, σπάνιες, τις οποίες δεν συναντά κανείς στους «καθωσπρέπει» κυρίους και κυρίες της εποχής, που ζουν στο ψέμα και την υποκρισία. Και αλίμονο, αν η πορνεία δεν ήταν δημοφιλής, το ίδιο με σήμερα, την εποχή εκείνη, ενώ την ίδια στιγμή ήταν παράλληλα και καταδικαστέα. Ο απόλυτος φαρισαϊσμός. Έτσι λοιπόν, η όπερα La Traviata είναι ένα έργο της εποχής του, που εξακολουθεί όμως να γοητεύει το κοινό, να θέλγει τις πριμαντόνες να την ερμηνεύσουν και να προκαλεί τους μεγάλους σκηνοθέτες να την ανεβάσουν.
Το φιλμ που σκηνοθέτησε ο Franco Zeffirelli, εκφράζει όλα αυτά τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία του. Φινέτσα, λεπτότητα στο γούστο, εντυπωσιακό πλάσιμο εικόνων. Και όσον αφορά την προσέγγιση των χαρακτήρων, τα συναισθήματα που προσπαθεί να εκμαιεύσει από τους ηθοποιούς του και τους τραγουδιστές του είναι βαθιά, έντονα, ανθρώπινα, μέσα στο πνεύμα του ρομαντισμού. Τα ιδανικά έργα «εποχής»; Μάλλον όχι. Ο Zeffirelli δεν έχει τη δύναμη, το φλέγμα και τις υπόγειες εντάσεις και συναισθήματα που έχει ο μετρ του είδους James Ivory, αλλά το προσωπικό του στιλ κυριαρχεί και πείθει. Η Traviata του Zeffirelli είναι με λίγα λόγια ό,τι καλύτερο έχει να παρουσιάσει η όπερα σε φιλμ και βίντεο και ό,τι καλύτερο έχουμε δει από αυτόν εν γένει. Το υπέροχο φιλμ του Zeffirelli έχει όλα τα καλά συστατικά που καθιστούν μία οπτικοακουστική παραγωγή κάτι παραπάνω από απολαυστική. Απλά, αριστουργηματική. Ο ακάματος σκηνοθέτης φαίνεται πως έχει μεριμνήσει και για την παραμικρή λεπτομέρεια. Η χλιδή και ο πλούτος πλεονάζουν, τα σκηνικά και τα κοστούμια είναι υπέροχα, τα εξωτερικά πλάνα ιδιαίτερα φροντισμένα (είχε προταθεί για Όσκαρ κοστουμιών και καλλιτεχνικής διεύθυνσης).
Όμως, θα ήταν λάθος να δει κανείς την παραγωγή του Zeffirelli ως ένα πλούσιο χολιγουντιανό υπερθέαμα. Ως σκηνοθέτης που έχει εμπειρία στον κινηματογράφο, και για το λόγο αυτό φροντίζει και τις πιο απίθανες λεπτομέρειες, ως σκηνογράφος και ενδυματολόγος με υψηλό κριτήριο αισθητικής, δεν δείχνει να προσέχει μόνο την κινηματογραφική πλευρά. Γνωρίζοντας ότι έχει να κάνει με τραγουδιστές της όπερας, που είναι συνηθισμένοι στην υπερβολή που επιβάλλει το σανίδι, ασυνήθιστοι όμως στα λιτά ερμηνευτικά μέσα που απαιτεί ο κινηματογράφος, μερίμνησε, ώστε όλοι οι ερμηνευτές, μέχρι και τον τελευταίο κομπάρσο, να υπακούσουν στις κινηματογραφικές επιταγές. Βέβαια στην περίπτωση της Teresa Stratas, ερμηνεύτριας με πολλές και υψηλές αρετές τόσο στο τραγούδι όσο και στην υποκριτική, δεν πρέπει να αντιμετώπισε δυσκολία. Η Stratas ξεδιπλώνει την υποκριτική της με τρόπο θαυμαστό για prima donna. Αλλά και ο σκηνοθέτης εκμεταλλεύεται με τον καλύτερο τρόπο το διαμάντι που έχει στα χέρια του. Τα close up στο πρόσωπο της πρωταγωνίστριάς του, που τις περισσότερες φορές δείχνουν τη θελκτική εμφάνισή της και τα εκφραστικά μάτια της, δείχνουν ότι δεν τη λατρεύει μόνο ο φακός, αλλά και ο σκηνοθέτης της. Όμως και ο Domingo είναι εξαιρετικός και όχι απλά επαρκής υποκριτικά. Ερμηνεύει το μεγάλο προσόν που κατέχει. Την αλήθεια και το πάθος του.
Όμως αυτή η παραγωγή δεν υστερεί και από μουσικής πλευράς. Και μόνο ως μουσική εκτέλεση να την απομονώσουμε, θα δούμε ότι είναι μία αξιόλογη προσέγγιση. Μπορεί να μη φτάνει τη μοναδικότητα της Callas και του di Stefano υπό τον Giulini ή του Muti με τη Renata Scotto, έχουμε όμως δύο εξαίρετους ερμηνευτές στους κεντρικούς ρόλους και ένα μαέστρο, έμπειρο, ικανότατο, τον James Levine, ανεξάρτητα από τις επικρίσεις που δέχεται συχνά.
Δεν θα μπορούσα να φανταστώ καλύτερη Traviata για να δω στο βίντεο. Ειδικά τώρα που κυκλοφόρησε σε DVD, σε μία εξόχως φροντισμένη παραγωγή, είμαι απόλυτα βέβαιη ότι θα σας κάνει να τη λατρέψετε και εσείς.