The Expla-in Project| Βροχές: Πού χάνεται το νερό στην Ελλάδα;

Ακόμα και όταν βρέχει πολύ στην Ελλάδα, το νερό συχνά πηγαίνει χαμένο. Όπως εξηγεί στο in ο υδρογεωλόγος Κωνσταντίνος Βουδούρης, οι ελλείψεις στις υποδομές, η αδυναμία αποθήκευσης και η διαχρονική κακή διαχείριση των υδάτινων πόρων έχουν ως αποτέλεσμα η χώρα να βρίσκεται αντιμέτωπη με λειψυδρία, αλλά και με αυξημένο κίνδυνο πλημμυρών.

Η πρόσφατη κακοκαιρία Erminio ήταν η 20η κατά σειρά που σημειώνεται τη φετινή χρονιά στη χώρα μας και προκύπτει το εύλογο ερώτημα γιατί ακόμα και τις καλές υδρολογικά χρονιές, το  βρόχινο νερό στην Ελλάδα πηγαίνει χαμένο. Σύμφωνα με τους ειδικούς, πρόκειται για ένα σύνθετο και χρόνιο ζήτημα το οποίο οδηγεί σε διπλό πρόβλημα: από τη μία η λειψυδρία και από την άλλη, οι πλημμύρες.

Βρόχινο νερό,  αποθέματα και οι αριθμοί

«Φέτος ήταν μια ιδιαίτερα καλή υδρολογική χρονιά σε σχέση με την περσινή. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, οι βροχοπτώσεις αυξήθηκαν κατά 25%» σημειώνει ο Κωνσταντίνος Βουδούρης, καθηγητής υδρογεωλογίας στο τμήμα Γεωλογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Σύμφωνα με τον καθηγητή, οι φετινές βροχοπτώσεις αύξησαν τα αποθέματα στους ταμιευτήρες, όχι όσο θα αναμενόταν όμως για έναν τόσο μεγάλο όγκο βρόχινου νερού. Το «πολύ νερό» μας διέφυγε.

Είναι ενδεικτικό πως στις 26/3/2026 τα αποθέματα νερού των ταμιευτήρων της Αθήνας με βάση τα σταστικά στοιχεία της ΕΥΔΑΠ, ήταν 720.000.000 κυβικά νερού.  Πέρυσι, την ίδια ημερομηνία ήταν 650.000.000.  Υπενθυμίζεται ότι το 2025 ήταν μια άνομβρη χρονιά, ενώ το 2026 μια πολύ καλή υδρολογική χρονιά.

«Αξιοποιούμε λοιπόν όσο το δυνατόν καλύτερα τις καλές βροχοπτώσεις της φετινής χρονιάς;» ρωτήσαμε τον κ. Βουδούρη. «Δυστυχώς όχι» ήταν η απάντηση του.

Παρατηρητήριο Τεχνητής Λίμνης Μόρνου- ΜΕΤΕΟ/ Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών | Παρότι φέτος ήταν μια καλή υδρολογικά χρονιά, τα αποθέματα στη λίμνη του Μόρνου συνεχίζουν να υπολείπονται του μέσου όρου

Ποιοι είναι όμως οι λόγοι που η χώρα μας έχει μείνει πίσω στη συλλογή και διαχείριση του βρόχινου νερού και πού καταλήγουν όλα αυτά τα μεγάλα ύψη βροχής;

Το μοτίβο των βροχοπτώσεων που αλλάζει και το νερό

Βασικός λόγος που το βρόχινο νερό οδηγεί σε πλημμύρες ή καταλήγει στη θάλασσα είναι σύμφωνα με τον κ. Βουδούρη η αλλαγή στο μοτίβο των χιονοπτώσεων και των βροχοπτώσεων τα τελευταία είκοσι χρόνια. « Οι χιονοπτώσεις “ανεβαίνουν” σε ολοένα και πιο ψηλά υψόμετρα» σημειώνει ο καθηγητής.

Την ίδια στιγμή, οι βροχοπτώσεις εμφανίζονται με ραγδαία ταχύτητα, ένα από τα φαινόμενα που οι ειδικοί αποδίδουν στην κλιματική κρίση.

Ενα ύψος βροχής που έπεφτε σε διάστημα πολών ημερών, τώρα πέφτει μέσα σε μια μέρα ή μερικές ώρες.

«Αυτό συνέβη πάρα πολύ έντονα φέτος και συμβαίνει ολοένα και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια» σχολιάζει ο κ. Βουδούρης, αναφέροντας το παράδειγμα της Ηπείρου και των ραγδαίων βροχοπτώσεων που σημειώθηκαν στην εν λόγω περιοχή τον περασμένο Νοέμβριο. «Είδαμε να πέφτουν πάνω από 400 χιλιοστά βροχής σε διάστημα μόλις τεσσάρων ημερών» αναφέρει ο κ. Βουδούρης.

Το πρόβλημα με τις ραγδαίες βροχοπτώσεις είναι πως τα εδάφη έχουν πεπερασμένη δυνατότητα για απορρόφηση βρόχινου νερού.

Μάλιστα, όταν το έδαφος είναι κορεσμένο, αν έχει δηλαδή βρέξει και τις προηγούμενες μέρες, τότε μειώνεται ακόμα περισσότερο η δυνατότητα απορρόφησης. Αντιθέτως, οι πιο σιγανές βροχές, οι αποκαλούμενες «ποτιστικές», δίνουν περισσότερο χρόνο για καθίσδυση του νερού στο υπέδαφος, εμπλουτίζοντας έτσι τα υπόγεια υδροφόρα στρώματα.

Καταστροφές μετά από πλημμύρες στα Τζουμέρκα. Η συγκεκριμένη περιοχή έχει πληγεί πολλαπλώς τη φετινή χρονιά από τις συχνές ραγδαίες βροχοπτώσεις

Γερασμένα δίκτυα με πολλές απώλειες

H επιθετική αστικοποίηση σε (πολύ κακό) συνδυασμό με τα γερασμένα δίκτυα ομβρίων υδάτων είναι άλλος ένας  βασικός λόγος που το βρόχινο νερό χάνεται (στη καλύτερη περίπτωση) ή πλημμυρίζει περιοχές και προκαλεί καταστροφές (στο κακό σενάριο).

«Σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχεί το τσιμέντο και η άσφαλτος, αν δεν υπάρχουν την ίδια στιγμή τα κατάλληλα δίκτυα ομβρίων υδάτων και αποχέτευσης -και στην πρωτεύουσα είναι σε μεγάλο βαθμό γηρασμένα- οι απώλειες του νερού είναι μεγάλες» περιγράφει την εικόνα που επικρατεί στο λεκανοπέδιο, ο καθηγητής.

Η έλλειψη έργων ορεινής υδρονομίας

Τα έργα συγκράτησης του βρόχινου νερού στις ορεινές ζώνες, είναι αυτά που μπορούν να το συγκρατήσουν στο έδαφος, αποτρέποντας παράλληλα τις πλημμύρες. Δυστυχώς, στην Ελλάδα, η «παρουσία» αυτών των έργων είναι χαμηλή.

«Οι δασολόγοι μπορούν να παίξουν έναν σοβαρό ρόλο στον σχεδιασμό των έργων ορεινής υδρονομίας. Αυτά τα έργα λειτουργούν και ως αντιπλημμυρική προστασία, ειδικά όταν οι χείμαρροι καταλήγουν πιο χαμηλά, σε οικισμούς και σε πόλεις» εξηγεί ο κ. Βουδούρης.

«Παλιά, στην ορεινή Αχαΐα, μια πολύ βροχερή περιοχή, δημιουργούνταν μικρά φράγματα μέσα στα ποτάμια, με συρματοκιβώτια γεμισμένα με χαλίκι. Η ροή του βρόχινου νερού μειωνόταν, ενώ ταυτόχρονα υπήρχε ο χρόνος να εμπλουτιστεί το  υπέδαφος», δίνει ένα παράδειγμα.

Κατά τον καθηγητή, στη χώρα μας αντί να συγκρατούμε με φυσικές λύσεις το βρόχινο νερό, προτιμήσαμε να μπαζώνουμε τα ρέματα. «Κλασικό παράδειγμα, αυτό που είδαμε να συμβαίνει στη Γλυφάδα, πριν από λίγο καιρό, όταν και δύο χείμαρροι προερχόμενοι από τον Υμηττό- χείμαρροι  μπαζωμένοι- «έσκασαν» και κατέβηκαν με ορμή στην πόλη.

Το Ιανουάριο του 2026 μια γυναίκα έχασε τη ζωή της από την πλημμύρα που έπληξε τη Γλυφάδα

Η παράλληλη έλλειψη μικρών και μεσαίων φραγμάτων αποθήκευσης

Ελλειψη υπάρχει όμως στην Ελλάδα και στα φράγματα συλλογής του νερού. Η παρουσία τoυς θα μας είχε γλυτώσει από φαινόμενα όπως οι πρόσφατες πλημμύρες στον Εβρο, εκεί όπου 150.000 στρέμματα καλλιεργήσιμης έκτασης βυθίστηκαν στο νερό.

Το μέγεθος των φραγμάτων που χρειαζόμαστε σήμερα έχει μεγάλη σημασία. «Χρειαζόμαστε φράγματα συμβατά με το περιβάλλον και όχι τα φαραωνικά έργα που γίνονταν στο παρελθόν. Μιλάμε για φράγματα μικρά και μεσαίου μεγέθους, τα οποία θα μπορούν να αποθηκεύουν 30.000.000 με 40.000.000 κυβικά νερού» εξηγεί ο κ. Βουδούρης.

Οι μικρές εκτροπές, οι οποίες θα εκτρέπουν το νερό σε εξωποτάμιους ταμιευτήρες, είναι μία από τις πιο σοφές λύσεις με βάση τα σημερινά δεδομένα, σημειώνει ο καθηγητής.

Εργα που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ και άλλα που έγιναν σε λάθος θέση

Ειδικά όσον αφορά τα φράγματα, σε αρκετές περιπτώσεις τα έργα προανεγγέλθηκαν, σχεδιάστηκαν, αλλά στη συνέχεια είτε οι μελέτες μπήκαν στο συρτάρι, είτε τα έργα ξεκίνησαν αλλά δεν ολοκληρώθηκαν για μια σειρά από λόγους: διαδικαστικούς, γραφειοκρατικούς, εμπλοκής με τους εργολάβους, αστοχιών κ.ο.κ

Ο κ. Βουδούρης δίνει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: το φράγμα τους ποταμού Ασωπού στην Κορινθία, χωρητικότητας 25.000.000 κυβικών νερού. «Εχει φτάσει στο 80% αλλά ακόμα δεν έχει παραδοθεί, τριάντα ολόκληρα χρόνια μετά την εξαγγελία του».

Ο καθηγητής υπογραμμίζει πως τα ημιτελή έργα είναι πολλά. «Αλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα φράγματος μεγάλης αναγκαιότητας που οι μελέτες του μπήκαν στο συρτάρι είναι αυτό στον Δέρειο, στον Εβρο, εκεί όπου σημειώθηκαν τα πλημμυρικά φαινόμενα».

Στα χαρτιά συνεχίζει να παραμένει και το φράγμα του Χαβρία στη Χαλκιδική. Αν και εφόσον υλοποιηθεί, αναμένεται να λύσει τουλάχιστον το 1/3 του σοβαρού προβλήματος υδροδότησης του νομού. Για το εν λόγω φράγμα, το 2023 ο πρωθυπουργός είχε δεσμευτεί πως θα «λύνονταν γρήγορα αυτή η εκκρεμότητα». Το έργο παραμένει «παγωμένο».

Υπήρξε όμως και το εξής φαινόμενο σύμφωνα με τον καθηγητή: κατασκευή λιμνοδεξαμενών σε νησιά του Αιγαίου (Λέσβος, Λήμνος, Τήνος κ.α) οι οποίες δεν λειτούργησαν σωστά και δεν απέδωσαν καρπούς, λόγω αστοχίας στην επιλογή θέσης αλλά και στον ελλιπή σχεδιασμό.

Μέχρι να ξεκινήσει η φετινή καλή υδρολογική χρονιά ο Μόρνος είχε στεγνώσει ανησυχητικά σε πολλά σημεία του | Φωτογραφία: Βαγγέλης Κοσμάτος

Και υπάρχουν και τα αντιπλημμυρικά έργα που χτίστηκαν με κακό και πρόχειρο τρόπο με αποτέλεσμα να οδηγούν σήμερα σε πλημμυρικά φαινόμενα. Τον περασμένο Φεβρουάριο ο περιφερειάρχης Θεσσαλίας, Δημήτρης Κουρέτας, απέδωσε τις πλημμύρες στην περιοχή του Αγιόκαμπου στη Λάρισα σε κακοτεχνία σε αγωγό που κατασκευάστηκε το 2010.

Η δήλωση του στο in προκάλεσε εισαγγελική παραγγελία.

Την ίδια στιγμή, στη Δυτική Ελλάδα την πιο βροχερή περιφέρεια της χώρας, υπάρχει ηχηρή απουσία ταμιευτήρων, οι οποίοι θα μπορούσαν να βοηθούν τις πιο άνυδρες περιοχές της ενδοχώρας.

Αυτό το κενό, θα εκμεταλλευτεί το νέο έργο της ΕΥΔΑΠ μ,ε την ονομασία «Εύρυτος», για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας, με τη μερική εκτροπή δύο ποταμών που βρίσκονται στη Δυτική Ελλάδα, του Κρικελιώτη και του Καρπενησιώτη. Τα νερά των δύο ποταμών θα διοχετεύονται στον Εύηνο και από εκεί στον Μόρνο.

Σε κάθε περίπτωση, σε μια χώρα με ξηρό κλίμα, επανεμφανιζόμενες ξηρασίες και διαστήματα λειψυδρίας, σε μια χώρα όπου σε ορισμένες περιοχές οι βροχοπτώσεις παύουν ακόμα και για έξι μήνες, σε μια χώρα με πολύ απαιτητικό σε νερό αγροτικό τομέα, οι αποθήκες νερού είναι πολύ λιγότερες από αυτές που χρειαζόμαστε.

Οπως εξηγεί ο καθηγητής: «Δεν σχεδιάσαμε αυτά τα έργα όταν έπρεπε και όταν υπήρχε η χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Τώρα είναι πιο δύσκολα τα πράγματα από οικονομικής άποψης, όμως τα έργα αυτά πρέπει να γίνουν».

Τι πρέπει να γίνει: Επανασχεδιασμός και βιώσιμες λύσεις

Το να γίνουν βέβαια τα έργα, δεν είναι τόσο απλό. Ο κ. Βουδούρης λέει πως χρειάζεται επικαιροποίηση των μελετών που μπήκαν στο συρτάρι, δεδομένου ότι ο σχεδιασμός ενός φράγματος λαμβάνει υπόψιν του υδραυλικά χαρακτηριστικά και ανανεωμένα στατιστικά στοιχεία βροχοπτώσεων.

Την ίδια στιγμή, είναι αναγκαίο να επενδύσουμε σε βιώσιμες λύσεις.

Ο κ. Βουδούρης περιγράφει ένα έργο στο οποίο συμμετέχει ο ίδιος αυτήν την περίοδο, στη Σλοβενία. «Πρόκειται για ένα έργο μέσα στον αστικό ιστό. Στόχος, να συλλέγεται το βρόχινο νερό από τις στέγες των κτιρίων και να καταλήγει σε υπόγειες δεξαμενές, ειδικά κατασκευασμένες για αυτόν τον σκοπό. Αυτό το νερό θα χρησιμοποιείται στη συνέχεια για να ποτιστούν τα πάρκα της πόλης τις ξηρές περιόδους. Οι Σλοβένοι που έχουν νερό περισσότερο από εμάς, σχεδιάζουν τέτοια έργα».

Μια παρόμοια λύση σημειώνει ο καθηγητής πως πρέπει να υιοθετήσει άμεσα η Ελλάδα. «Κάθε νεά οικοδομή που χτίζεται σε μια τουριστική περιοχή, θα πρέπει να διαθέτει υπόγεια δεξαμενή συλλογής νερού για να ποτίζεται το γκαζόν, ο κήπος, να γεμίζει η πισίνα κ.ο.κ».

Τέλος, κατά τον κ. Βουδούρη απαιτείται διασυνοριακή συνεργασία για ποτάμια όπως ο Εβρος, ο Αξιός και ο Στρυμόνας, έτσι ώστε να διαχειρίζομαστε κατάλληλα το νερό στην Ελλάδα. Οπως έλεγε σε πρόσφατο ρεπορτάζ του in ο δήμαρχος Σουφλίου, Παναγιώτης Καλακίκος: «Η γειτονική Βουλγαρία προχωράει. Εχει κατασκευάσει υδροηλεκτρικά φράγματα, κάνει διαχείριση και αποθήκευση του νερού. Για αυτό και το καλοκαίρι τους ζητάμε νερό για την άρδευση και τον χειμώνα εξαρτόμαστε και πάλι από τους γείτονες για να μην πλημμυρίσουμε».

Μέχρι να γίνουν όλα αυτά, ο κ. Βουδούρης περιγράφει την κατάσταση που επικρατεί στο θέμα της διαχείρισης του νερού στη χώρα μας: «Δουλεύει στον αυτόματο πιλότο. Αμα βρέξει πολύ θα δούμε τι θα κάνουμε. Αμα έρθει ξηρασία, πάλι θα δούμε τι θα κάνουμε. Ψάχνουμε τελευταία στιγμή να βρούμε λύσεις».