Οικουμενικό Πατριαρχείο: Δεύτερος Αθηναγόρας δεν ανέβηκε στο θρόνο

Στις 6 Απριλίου 1886 γεννήθηκε σε ένα μικρό χωριό της επαρχίας Πωγωνίου Ιωαννίνων, το Βασιλικό (παλαιότερη ονομασία του, Τσαραπλανά), ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, κατά κόσμον Αριστοκλής Σπύρου.

Ο Αθηναγόρας, μια από τις επιφανέστερες προσωπικότητες της Ορθοδοξίας κατά τον 20ό αιώνα, κατάφερε με τη διορατικότητα και την πολύχρονη διοικητική πείρα του να λυτρώσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τις εσωστρεφείς τάσεις του παρελθόντος και να του προσδώσει διεθνές κύρος.

Ως ένας άνθρωπος που οραματιζόταν την ειρήνη και τη συναδέλφωση των λαών, εργάστηκε με ιδιαίτερο ζήλο για την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των αυτοκέφαλων Ορθόδοξων Εκκλησιών, καθώς και για την προσέγγιση της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ώστε να αποκατασταθεί η ενότητα του χριστιανικού κόσμου.

Η πολιτεία του Αθηναγόρα ως ανώτατου πνευματικού ηγέτη της Ορθοδοξίας (από το 1948 έως το 1972) ήταν λαμπρή. Η δράση του χαρισματικού ιεράρχη (είχε χρηματίσει προηγουμένως Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής, από το 1930 έως το 1948) δεν περιορίστηκε στα θέματα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά επικεντρώθηκε και στην υλοποίηση του οικουμενικού οράματός του επί τη βάσει του σεβασμού της πολιτισμικής ετερότητας, την οποία υπηρέτησε απαρέγκλιτα καθ’ όλη τη διάρκεια της εκκλησιαστικής διακονίας του.

Κατά γενική ομολογία, οι τομές που επέφερε και οι πρωτοβουλίες που ανέλαβε ο Αθηναγόρας, ιδιαίτερα στο ζήτημα του διαλόγου με τους ετεροδόξους, υπήρξαν καινοτόμες και ρηξικέλευθες.

Ειδικότερα, στο ζήτημα των σχέσεων με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, προέβη σε τολμηρές κινήσεις, με συνέπεια να δεχτεί αρχικά τις επικρίσεις ορισμένων εκκλησιαστικών κύκλων, προπάντων της Εκκλησίας της Ελλάδος. Οι πρωτοβουλίες του αποσκοπούσαν στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ της Ρωμαιοκαθολικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας μέσω της οικοδόμησης κλίματος αμοιβαίας κατανόησης, εμπιστοσύνης και συνεργασίας, με σκοπό την έναρξη θεολογικού διαλόγου.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 7.1.1964, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η κορυφαία ίσως στιγμή στη ζωή αυτής της εξέχουσας προσωπικότητας της Ορθοδοξίας ήταν η συνάντησή του με τον Πάπα Παύλο ΣΤ’ στην Ιερουσαλήμ το 1964, η οποία οδήγησε στην αμοιβαία άρση των αναθεμάτων του Σχίσματος του 1054. Η συμβολική αυτή χειρονομία άνοιξε το δρόμο για έναν ειλικρινή διάλογο μεταξύ των Ορθοδόξων και των Ρωμαιοκαθολικών, πρώτη φορά ύστερα από πολλούς αιώνες.

Παρά το κύρος και τη διεθνή αναγνώριση που απέκτησε το Οικουμενικό Πατριαρχείο επί Αθηναγόρα, η πατριαρχία του συνδέθηκε με τα θλιβερά γεγονότα της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου 1955, τα λεγόμενα Σεπτεμβριανά, όταν ο τουρκικός όχλος επέδραμε κατά ελληνικών καταστημάτων, οικιών και εκκλησιών, προβαίνοντας σε εκτεταμένες καταστροφές και λεηλασίες. Από τα γεγονότα αυτά και μετά, κάτω από τις αυξανόμενες πιέσεις του τουρκικού κράτους, ο ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης αναγκάστηκε να εγκαταλείψει σταδιακά τις εστίες του.

Ο Αθηναγόρας, ο οποίος εκοιμήθη στις 7 Ιουλίου 1972, αναπαύεται στο κοιμητήριο των Οικουμενικών Πατριαρχών, στη μονή Βαλουκλή της Κωνσταντινούπολης.

Δύο χρόνια μετά την εκδημία του Οικουμενικού Πατριάρχη κυρού Αθηναγόρα, τον μαύρο για τον ελληνισμό —έτσι επέπρωτο να αποδειχθεί— Ιούλιο του 1974, ο Παύλος Παλαιολόγος είχε τιμήσει τη μνήμη του αοιδίμου ιεράρχη (είχε το προνόμιο, ευλογία πραγματική, να συνδεθεί στενά μαζί του επί δύο δεκαετίες) με τη δημοσιογραφική γραφίδα του.

Το κείμενό του, που έφερε τον τίτλο «Στα δύο του χρόνια» και είχε δημοσιευτεί στο φύλλο του «Βήματος» της 9ης Ιουλίου 1974, ήταν το εξής:

Δύο χρόνια από τότε που ο μεγάλος της Ορθοδοξίας αναπαύεται στο Βαλουκλή του, ανάμεσα στους τάφους των άλλων Πατριαρχών, που προμάχησαν κι’ αυτοί για την Εκκλησία και το Γένος. Διαφόρων όλοι τους διαμετρημάτων. Κορυφαίος ο Αθηναγόρας. Η διαφορά από τους προκατόχους του είναι ότι εκείνοι κινήθηκαν μέσα στα όρια του Οικουμενικού Θρόνου. Αληθινά οικουμενικός ο Αθηναγόρας, υψώθηκε, και μαζί του ύψωσε την Ορθοδοξία, σ’ όλο τον χριστιανικό κόσμο. Από την πτώση του Βυζαντίου ως σήμερα, δεν πέρασε από το Φανάρι ιεράρχης που απόχτησε τόση παγκοσμιότητα όση αυτός.

Πολλοί οι πληρέστερα καταρτισμένοι θεολογικά. Ακόμα και διπλωματικώτεροι, όπως ο Μητροπολίτης Χαλκηδόνος Μελίτων, σπουδαία φυσιογνωμία κι’ αυτός, που στάθηκε ως την τελευταία στιγμή στο πλευρό του Μεγάλου.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 9.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Δεύτερος όμως Αθηναγόρας δεν ανέβηκε στο θρόνο. Ίσως να τον βοήθησε σ’ αυτό η σωματική του διάπλαση, η βιβλική του μορφή, η μεγαλοπρέπεια πλαισιωμένη από την απλότητά της.

Μεγαλοπρεπής ήταν και ο Ιωακείμ ο Γ’, και ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος, «ο από Τραπεζούντος».

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 14.7.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Κανένας όμως απ’ αυτούς δεν είχε τη δημοκρατικότητα, τη δημοτικότητα και την ακτινοβολία του Αθηναγόρα.

Και δεν έπαιζε θέατρο. Επαγγελματίας Θωμάς, στα είκοσι χρόνια της γνωριμίας μας, πολλές φορές πειραματίσθηκα μαζί του. Και σε κάθε πειραματισμό εδραίωνα την πεποίθηση ότι ο Αθηναγόρας δεν έδινε παράσταση.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 9.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ήταν αληθινός και στις υπερβολές του. Αληθινός ακόμα και στην πολιτεία του, που είναι η τέχνη να παραπλανάς. Δεν πήγε «να τη σκάση» στους Τούρκους, δεν πήγε να τυλίξη τον πάπα. Πίστεψε στην ιδέα της ελληνοτουρκικής φιλίας· πίστεψε στην ενότητα των Εκκλησιών που, όσο είναι χωρισμένες, βρίσκονται έξω από το πνεύμα του θεμελιωτή της θρησκείας και καλλιεργούν μια μορφή αντιχριστιανικού χριστιανισμού.

Λάθη; Όσα θέλετε. Δεν υπάρχουν μεγάλοι χωρίς λάθη. Τα διαπίστωνε κι’ ο ίδιος. Κι’ όταν σας καλούσε να του τα υποδείξετε, σας έβγαζε σκάρτο. «Και τι ξέρεις εσύ από τα λάθη μου;» Καθώς δε συμπλήρωνε τον πενιχρό σας πίνακα, βλέπατε πόσο φτωχός ήταν ο δικός σας.

Επέτυχε ο Αθηναγόρας στη διακονία του;

Δεν το νομίζω. Δύο παράγοντες ανέκοψαν το δρόμο του: ο ένας, η τουρκική δυσπιστία. Ο άλλος, ο ελλαδικός «παπαδισμός». Όταν σε πολεμούν τόσο πρόστυχα αυτοί που ανήκουν στο ίδιο εθνικό δέντρο με το δικό σου, θέλει ηρωική διάθεση για να συνεχίσης την πορεία σου.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 14.7.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τη συνέχισε μόνος. Η μοίρα των πρωτοπόρων. Φυσικό, άλλωστε. Πρωτοπορεία με παρέα παύει να είναι πρωτοπορεία. Δύο ελλαδικοί επίσκοποι τον πολέμησαν κατά μέτωπο. Ένας τρίτος τον πολέμησε με τη δολιότητα που είναι στο χαρακτήρα του.

Τον πολέμησε όμως και το άμεσο ποίμνιό του. Άργησε αυτό να τον καταλάβη. Τον κατάλαβε κατά τα τελευταία χρόνια του και όχι μόνο υπέστειλε τη σημαία της ασυμπάθειας, αλλά και τον ζέστανε με τη συμπαράστασή του. Όταν δε τον είδε νεκρό, έκλαψε με συντριβή τον πνευματικό του πατέρα.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 14.7.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το θέμα Αθηναγόρας σηκώνει πολυσέλιδο τόμο. Δεν διαθέτουμε παρά λίγες γραμμές. Ένα τρισάγιο στον τάφο του. Το τελούμε αναγκαστικά μακρυά από τα Βυζαντινά τείχη. Σε απόσταση από το Βαλουκλή, φωτίζουμε με το κερί τη μνήμη του, μια που οι τουρκικές αρχές μάς κρατούν κλειστή τη θύρα εισόδου στη γενέτειρα.