Δημογραφικό: Η γονιμότητα στην Ευρώπη πέφτει δραματικά – Χαμηλά στην κατάταξη η Ελλάδα

Το δημογραφικό ζήτημα στην Ελλάδα αποτελεί μια παρούσα και κρίσιμη πρόκληση η οποία δεν αφορά πλέον το μακρινό μέλλον αλλά την καθημερινή πραγματικότητα και τη βιωσιμότητα της χώρας. Δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά για ένα πλέγμα αλληλένδετων παραγόντων που οδηγούν σε συρρίκνωση και γήρανση του πληθυσμού.

Οι δείκτες γονιμότητας στη χώρα μας παραμένουν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, παρουσιάζοντας έντονη πτώση μετά την οικονομική κρίση

Τα ποσοστά γεννήσεων συνεχίζουν να υποχωρούν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, πολύ κάτω από το όριο που απαιτείται για τη διατήρηση του πληθυσμού.

Γεννήσεις κάτω από το όριο αναπλήρωσης

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat ο δείκτης γονιμότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υποχωρήσει σε περίπου 1,3–1,4 παιδιά ανά γυναίκα, αρκετά κάτω από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού (2,1), επιβεβαιώνοντας τη σταθερή πτωτική τάση των τελευταίων ετών.

Η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο δείκτης γονιμότητας στη χώρα μας κυμαίνεται γύρω στο 1,25 ανά γυναίκα, παρουσιάζοντας ελάχιστες μεταβολές τα τελευταία χρόνια και απέχοντας πολύ από το 2,09 που είχε η χώρα στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Τα πάνω και τα κάτω

Η εξέλιξη του δείκτη γονιμότητας αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα κεφάλαια της σύγχρονης κοινωνικής ιστορίας της χώρας. Από τα υψηλά ποσοστά των αρχών του 20ού αιώνα, περάσαμε σε μια φάση «δημογραφικού χειμώνα» που εντάθηκε ιδιαίτερα μετά την οικονομική κρίση του 2010.

Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο ο δείκτης παρέμενε πάνω από το επίπεδο αναπλήρωσης (2,1). Το 1950 ο δείκτης ήταν περίπου 2,5, ενώ μέχρι το 1970 διατηρήθηκε στο 2,3-2,4. Η παραδοσιακή δομή της οικογένειας ήταν ακόμη ισχυρή.

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’80, ο δείκτης έπεσε για πρώτη φορά κάτω από το 2,1.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 υπήρξε μια μικρή ανάκαμψη λόγω της οικονομικής ευφορίας και της ενσωμάτωσης μεταναστών, φτάνοντας το 1,50 το 2008.

Η οικονομική κρίση λειτούργησε ως καταλύτης. Ο δείκτης υποχώρησε ξανά, φτάνοντας στο 1,23 το 2017. Σήμερα, το 2026, ο δείκτης παραμένει καθηλωμένος σε επίπεδα μεταξύ 1,24 και 1,28, καθιστώντας την Ελλάδα μία από τις πιο γηρασμένες χώρες της Ευρώπης.

Παρά τα  βοηθήματα της κυβέρνησης τα στοιχεία δείχνουν ότι το πρόβλημα είναι δομικό και δεν λύνεται μόνο με εφάπαξ οικονομικές ενισχύσεις, καθώς συνδέεται άμεσα με τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα.

Μεγάλος «χαμένος» ο Νότος

Πίσω στην Ευρώπη, το 2026, καταγράφονται μεγάλες διαφορές στο δείκτη γονιμότητας. Χώρες όπως το Μαυροβούνιο, η Βουλγαρία και η Γεωργία εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά γονιμότητας, με περίπου 1,7 παιδιά ανά γυναίκα, παραμένοντας ωστόσο και αυτές κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης.

Αντίθετα, σε πολλές χώρες της Νότιας Ευρώπης, όπου ανήκει και η Ελλάδα, τα ποσοστά παραμένουν ιδιαίτερα χαμηλά, εντείνοντας τις ανησυχίες για τη γήρανση του πληθυσμού και τις μελλοντικές πιέσεις στα συστήματα υγείας και κοινωνικής ασφάλισης.

«Αυτό που παρατηρούμε στην ΕΕ σε ό,τι αφορά τη μείωση του συνολικού δείκτη γονιμότητας είναι γενικά αυτό που θα περιμέναμε βάσει της θεωρίας της δημογραφικής μετάβασης, σύμφωνα με την οποία η πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην αντισύλληψη και σε μια σειρά άλλων παραγόντων επηρεάζει τις τάσεις της γονιμότητας και τη σύνθεση του πληθυσμού με την πάροδο του χρόνου», δήλωσε στο Euronews Health εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την Ευρώπη.

Οι γυναίκες στην Ευρώπη αποκτούν το πρώτο τους παιδί όλο και αργότερα, κοντά στην ηλικία των 30 ετών κατά μέσο όρο, γεγονός που επηρεάζει συνολικά τη γονιμότητα.

Παράλληλα, σε ορισμένες χώρες καταγράφονται οι μεγαλύτερες πτώσεις των τελευταίων ετών, ενώ λίγες μόνο εμφανίζουν μικρή ανάκαμψη, συνήθως από ήδη χαμηλά επίπεδα.

Δεν αρκεί η πολιτική στήριξη

Η Γαλλία έχει τον υψηλότερο δείκτη γονιμότητας μεταξύ των μεγάλων οικονομιών της Ευρώπης, στο 1,61.  Η Γερμανία βρίσκεται μόλις πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ, στο 1,36. Η Ισπανία (1,10) έχει τον χαμηλότερο δείκτη γονιμότητας όχι μόνο μεταξύ των μεγαλύτερων οικονομιών, αλλά και τον δεύτερο χαμηλότερο συνολικά, με την Ιταλία (1,18) να ακολουθεί από κοντά.

Στην Τουρκία, την πολυπληθέστερη χώρα μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ και των υποψήφιων χωρών, ο δείκτης γονιμότητας διαμορφώνεται στο 1,48, μετά από σημαντική πτώση την τελευταία δεκαετία.

«Η εξήγηση των διαφορών στη γονιμότητα μεταξύ χωρών παραμένει δύσκολη, ιδίως επειδή πολλοί παράγοντες που παλαιότερα ερμήνευαν τις διαφορές φαίνεται τα τελευταία χρόνια να έχουν αποδυναμωθεί», σημείωσε η δρ Julia Hellstrand από το Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι.

«Για παράδειγμα, οι σκανδιναβικές χώρες με σχετικά γενναιόδωρες οικογενειακές πολιτικές έχουν επίσης βιώσει πολύ μεγάλες πτώσεις της γονιμότητας, κάτι που υποδηλώνει ότι η πολιτική στήριξη από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει τις τρέχουσες τάσεις».

Μη αναστρέψιμη η κατάσταση

Για την Ελλάδα, το πρόβλημα είναι ακόμη πιο έντονο. Η χώρα συγκαταλέγεται στα κράτη με χαμηλή γονιμότητα εδώ και χρόνια, ενώ οι προβλέψεις δείχνουν περαιτέρω μείωση του πληθυσμού τις επόμενες δεκαετίες, εάν δεν ανατραπεί η τάση.

Το βασικό συμπέρασμα είναι σαφές: H Ευρώπη μπαίνει σε μια νέα δημογραφική πραγματικότητα, όπου οι λιγότερες γεννήσεις και η αύξηση του προσδόκιμου ζωής αλλάζουν τη δομή των κοινωνιών. Και η Ελλάδα βρίσκεται ήδη στην «πρώτη γραμμή» αυτής της πρόκλησης.