Οι Υποκλοπές, το ρεπορτάζ και οι δημοσιογράφοι

Όλοι οι δημοσιογράφοι, ασχέτως του ρεπορτάζ το οποίο καλύπτουν, ασχέτως της εμπειρίας τους, της θέσης που κατέχουν εκείνη τη στιγμή και το μέσο στο οποίο τυχαίνει να εργάζονται, έχουν ένα κοινό: δηλώνουν πως παραιτούνται δυό-τρεις φορές κατά μέσο όρο την εβδομάδα — και όχι από την εκάστοτε δουλειά, αλλά από το ίδιο το επάγγελμα.

Σχεδόν όλοι οι δημοσιογράφοι για την ακρίβεια. Γιατί συμπτωματικά, η Ελίζα Τριαντάφυλλου, η τελευταία ελληνίδα δημοσιογράφος που έδωσε την εμπειρία και τις σκέψεις της για τη δουλειά της σε μορφή βιβλίου, του σύντομου και περιεκτικού τομιδίου με τίτλο Το Ρεπορτάζ που κυκλοφόρησε πριν λίγες εβδομάδες από τις εκδόσεις Αντίποδες, χάριν της ιδιοσυγκρασίας της, δεν συνηθίζει να γκρινιάζει.

Παρότι έχει ακολουθήσει ένα εντυπωσιακό σερί σημαντικών θεμάτων που έχει δημοσιεύσει επί σειρά πολλών συναπτών ετών, ακόμα και θέματα που ενδεχομένως είναι γνωστά τοις πάσι χωρίς το κοινό να τα ταυτίζει με την ίδια, το όνομά της έφτασε από το 2022 και μετά στο ευρύτερο κοινό μέσα από την κοινή δουλειά της με τον Τάσο Τέλλογλου στη διερεύνηση του σκανδάλου του Predator για το Inside Story.

Το Ρεπορτάζ, τρίτη κυκλοφορία μιας ανεπίσημης σειράς μονογραφιών των Αντιπόδων μετά τη Φυλακή του Τάσου Θεοφίλου και το Άσυλο της Ειρήνης Βλάχου, προσφέρει αυτό που περιμένει το κοινό από τα βιβλία των δημοσιογράφων: μια διεισδυτική ματιά στο παρασκήνιο του γνωστότερου ρεπορτάζ της πέννας που υπογράφει, στην προκειμένη περίπτωση των Υποκλοπών, ενός από τα πιο πολυπρισματικά και κραυγαλέα σκάνδαλα ακόμα και για την περίοδο των τελευταίων ετών που ο πήχης για τέτοιους χαρακτηρισμούς έχει τοποθετηθεί πολύ ψηλά.

Ωστόσο, υπάρχουν πολλά που διαφοροποιούν το Ρεπορτάζ από τα περισσότερα απομνημονεύματα και χρονικά των δημοσιογράφων που παρελαύνουν μια στο τόσο εδώ και δεκαετίες από τα βιβλιοπωλεία. Το βιβλίο κατ’ αρχάς δεν γράφτηκε για να εμπορευτεί το παρασκήνιο, με τις πληροφορίες που φυλάσσει εκτός ρεπορτάζ ο κάθε δημοσιογράφος για την ώρα που θα θελήσει να κάνει ένα «αποκαλυπτικό» μπεστ σέλερ· ούτε διέπεται από αυτή τη φλύαρη αυταρέσκεια με την οποία γράφουν τα «απομνημονεύματα» τους οι -άντρες συνήθως- εκπρόσωποι του κλάδου.

Το Ρεπορτάζ είναι πάνω απ’ όλα μια ελεγεία στο ίδιο το σπορ της έρευνας. Γι’ αυτό και η αρχή της ιστορίας τοποθετείται στην επισφάλεια των εφηβικών και μετεφηβικών χρόνων, περνάει από την επισφάλεια της άτσαλης μετάβασης του Τύπου από το χαρτί στο διαδίκτυο, την επισφάλεια της δημοσιογραφικής δουλειάς σε περιβάλλον κρίσης και στο τέλος, ακόμα κι εκεί που το περιβάλλον αρχίζει να γίνεται ιδανικό για ανθρώπους που έχουν πάθος με την ερευνητική δουλειά,  την επισφάλεια των στοιχείων, της επιβεβαίωσης του ευρήματος, της πρόσβασης στις πηγές και την αντίδραση τους.

Και φυσικά καταλήγει στην επισφάλεια των αντιδράσεων από τους τους θιγόμενους του ρεπορτάζ, στις παρακολουθήσεις που υπέστησαν οι δημοσιογράφοι που ασχολήθηκαν, στη συκοφάντηση τους, στην αγωνία των δημοσιογράφων να μην κάνουν λάθος, στην κακοδιαχείριση της υπόθεσης των Υποκλοπών από τη Δικαιοσύνη, ακόμα και στην αδιαφορία της κοινής γνώμης για το ζήτημα για πολύ καιρό.

Το βιβλίο της Ελίζας Τριανταφύλλου είναι κατά έναν ετερόδοξο τρόπο η αφήγηση ενός συναισθηματικού ταξιδιού που ουδώλος αποστασιοποιείται από τα γεγονότα που περιγράφει, δεν καταφεύγει όμως ούτε για μια στιγμή σε συναισθηματισμούς. Η συγγραφέας αφηγείται την ιστορία που έχει να πει με το πάθος μιας τεχνίτισσας του ρεπορτάζ που περιηγείται από εργαστήριο σε εργαστήριο, μέχρι να βρει τους μάστορες με τους οποίους ταιριάζει η μαθητεία της, μία μαθητεία που δεν σταματάει ποτέ, όσο καλά κι αν έχει κατακτηθεί η τεχνική.

Είναι η πραγματική και πηγαία αφήγηση μιας δημοσιογράφου για το έργο της, χωρίς φτιασιδώματα. Κι ακόμα κι αν οι απόψεις της για την αυστηρότητα με την οποία πρέπει να γίνεται το ρεπορτάζ, τι είναι αυτό που μπορεί να γράφεται και ποιος είναι ο ρόλος της άποψης και του σχολίου στη δημοσιογραφία, σηκώνουν συζήτηση, αναμφίβολα αποτελούν μια δομημένη άποψη για το επάγγελμα της. Κοινώς, μπορεί κανείς να μην θέλει να ασκήσει τη δημοσιογραφία ακριβώς όπως την ασκεί η Ελίζα Τριαντάφυλλου, αλλά οφείλει να της αναγνωρίσει ότι έχει βρει έναν ολοκληρωμένο και ορθό τρόπο να κάνει τη δουλειά της.

Ωστόσο, τα συναρπαστικά στοιχεία της υπόθεσης, όπως η κριτική στα κακώς κείμενα των ΜΜΕ, οι ιστορίες εκφοβισμού της ίδιας και του Τάσου Τέλλογλου, οι περιγραφές από τη διεθνή διάσταση του σκανδάλου, η πινακοθήκη των προσώπων που εμπλέκονται στην υπόθεση του Predator που πιάνουν από υπαλλήλους σουπερμάρκετ, μέχρι διεθνείς εμπόρους όπλων (γιατί τέτοια είναι τα κατασκοπευτικά λογισμικά), μπορεί πολλές φορές να αποσπούν την προσοχή από τις συγγραφικές αρετές του βιβλίου, τις πινελιές στυλ στη γραφή που δεν θέλουν να κραυγάζουν την ευφυία τους.

Για παράδειγμα, μπορεί να χρειαστεί μια δεύτερη ανάγνωση -εξίσου, αν όχι περισσότερο ευχάριστη από την πρώτη- για να προσέξει κανείς το παιχνίδι με τον χώρο και την προοπτική.

Στην αρχή του βιβλίου, το πέρασμα της από το call center που δούλευε, προς τις οικονομικές σελίδες της Ελευθεροτυπίας, συντελείται κάθετα, κατεβαίνοντας τους ορόφους. Αργότερα, τα θέματα αποκαλύπτονται άμα «ανοίξεις το πρίσμα» σε αυτό που κοιτάς και αντί για τροχαία δυστυχήματα δεις κακοσυντηρούμενους δρόμους και κακή κουλτούρα οδήγησης ή αντί για χρήστες και σεξεργάτριες δεις τη ροή του χρήματος (σ. 109-110). Στη δε δίκη των Υποκλοπών, η συγγραφέας προτιμάει να καταθέσει όρθια για να βρίσκεται «στο ίδιο επίπεδο» με αυτούς που την εξετάζουν ως μάρτυρα (σ. 136).

Η αφηγηματική αυτή τεχνική δείχνει να δανείζεται στοιχεία από την τέχνη της φωτογραφίας, δηλαδή από αυτό που στην αρχή του βιβλίου πληροφορεί τους αναγνώστες ότι ήθελε να σπουδάσει, αλλά δεν τα κατάφερε. Ίσως ασυναίσθητα να το ενσωμάτωσε στη γραφή της.