Οι αρχαιολογικοί χώροι των Χανίων

ΔΗΜΟΣ ΚΙΣΣΑΜΟΥ
Αγνείο
Βόρεια από τον Μπάλλο και στην ανατολική πλευρά του ακρωτηρίου Βούξα σώζονται τα ερείπια της ρωμαϊκής πόλης του Αγνείου καθώς και ναός αφιερωμένος στο Θεό Απόλλωνα.

Φαλάσαρνα
Η αρχαία Φαλάσαρνα, αν και φέρει προελληνικό όνομα, κτίστηκε κατά την κλασική περίοδο και ήκμασε κυρίως τους Ελληνιστικούς χρόνους, κατά τους οποίους υπήρξε ανεξάρτητη πόλη με δικό της νόμισμα (στο οποίο απεικονίζεται η νύμφη Φαλασάρνη στη μία όψη και μια τρίαινα στην άλλη).
Οι ανασκαφές έδειξαν ότι το λιμάνι ήταν κτισμένο κάτω από την ακρόπολη, υπολείμματα της οποίας περιλαμβάνουν τμήματα τειχών και δύο οχυρωματικούς πύργους, θεμέλια κατοικιών και τα ερείπια ναού της Αρτέμιδος ή του Απόλλωνα. Κοντά στην είσοδο της αρχαίας πόλης βρέθηκε λαξευτός πέτρινος θρόνος, ο οποίος, σύμφωνα με μία εκδοχή, ήταν αφιερωμένος στον Ποσειδώνα, καθώς η Φαλάσαρνα ήταν κέντρο εμπορικής ναυτιλίας. Όπως αποδεικνύει η ανεύρεση μέρους της προκυμαίας και άλλων κρηπιδωμάτων, το ίδιο το λιμάνι ήταν περιτριγυρισμένο από τείχη και επικοινωνούσε με τη θάλασσα μέσω ενός καναλιού.
Η Φαλάσαρνα καταστράφηκε από τους Ρωμαίους, τα δε αρχαία ερείπια βρίσκονται σήμερα σε απόσταση 300-400μ. από την ακτή, μετά τη γεωλογική υπερύψωση που υπέστη η Κρήτη στην περιοχή αυτή.

Πολυρρήνεια
Κτισμένη αμφιθεατρικά στις φυσικές οχυρώσεις του λόφου και σε υψόμετρο 418μ., η αρχαία Πολυρρήνεια ήταν πόλη με επιρροή από το Κρητικό μέχρι το Λιβυκό πέλαγος και είχε δύο λιμάνια: τη Φαλάσαρνα και την Κίσσαμο. Ιδρύθηκε κατά τη Μινωϊκή εποχή, αλλά ήκμασε κυρίως κατά τους Ελληνιστικούς και Ρωμαϊκούς χρόνους, στους οποίους ανάγονται και τα περισσότερα ευρήματα.
Ανεξάρτητη πόλη, η Πολυρρήνεια είχε δικό της νόμισμα, το οποίο έφερε την προτομή του Δία του Κρηταγενή στη μία του πλευρά και έναν ταύρο στην άλλη. Αξίζει να σημειωθεί ότι νόμισμα της Πολυρρήνειας, που έπαιζε το ρόλο οβολού για το Χάροντα, βρέθηκε στο στόμα του κρανίου αθλητή σε τάφο του 1ου αιώνα μ.Χ. και εκτίθεται στο αρχαιολογικό μουσείο του Αγίου Νικολάου Λασιθίου.
Στην ακρόπολη της Πολυρρήνειας υπήρχε ναός της Δικτύννης Αρτέμιδος (4ος αιώνας π.Χ.), χώρος στον οποίο κτίστηκε (περίπου το 1894) η εκκλησία των Αγίων Πατέρων. Για την ανέγερση της εκκλησίας χρησιμοποιήθηκαν υλικά του ναού, όπως μαρτυρούν οι πλάκες με αρχαίες επιγραφές στους τείχους της και η ενσωμάτωση τμήματος του αρχαίου βωμού στη σημερινή Αγία Τράπεζα.
Τέλος, ιδιαίτερα επιβλητικό είναι το ρωμαϊκό υδραγωγείο, αποτελούμενο από δύο αγωγούς σκαμμένους μέσα στο βράχο, οι οποίοι περνούν κάτω από το λόφο της Πολυρρήνειας και καταλήγουν σε δύο μαρμάρινες βρύσες στο σημερινό οικισμό.

ΔΗΜΟΣ ΜΗΘΥΜΝΗΣ
Σε μικρή απόσταση από τα Νωπήγεια, ακολουθώντας το δρόμο προς το Κολένι στα νότια, βρίσκονται τα ερείπια της αρχαίας Μήθυμνας περιτριγυρισμένα από ελαιώνες. Δυτικά από τα Νωπήγεια συναντάμε τα ερείπια ρωμαϊκού οικισμού.

ΔΗΜΟΣ ΣΟΥΔΑΣ
Απτερα
Η αρχαία Απτερα ήταν μία από τις σημαντικότερες πόλεις-κράτη της δυτικής Κρήτης. Ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ. και καταστράφηκε ολοκληρωτικά το 823 μ.Χ. από Σαρακηνούς πειρατές.
Η πόλη πήρε το όνομά της από τον Απτέρα ή Πτέρα, ιδρυτή και βασιλιά της. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή ονομάστηκε Απτερα από τις Σειρήνες που έμειναν «άπτεραι και λευκαί» μετά την ήττα τους στον αγώνα με τις Μούσες. Μάλιστα πιστεύεται ότι έπεσαν στη θάλασσα και έτσι δημιουργήθηκαν τα νησιά Λεύκαι στον κόλπο της Σούδας.
Κατοικήθηκε από την Αρχαϊκή περίοδο έως τα βυζαντινά χρόνια και ανέπτυξε σημαντική εμπορική δράση.
Κατά τις αρχαιολογικές ανασκαφές εντοπίστηκε μικρός ναός, όπου πιθανόν λατρευόταν η θεά Δήμητρα. Βρέθηκαν αγάλματα, επιγραφές, επιτύμβιες στήλες και αγγεία.
Σώζονται επίσης ένα μικρό θέατρο, θεμέλια οικιών, τάφοι και μεγάλες θολωτές δεξαμενές, από τις οποίες μία πολύ καλά διατηρημένη, χωρίζεται σε τρία διαμερίσματα.

ΔΗΜΟΣ ΣΦΑΚΙΩΝ
Ανώπολις
Στην ομώνυμη κοινότητα, 10χλμ. βορειοδυτικά της Χώρας Σφακίων, βρίσκονται ίχνη της αρχαίας Ανώπολης, μιας από τις 147 αρχαίες πόλεις της Κρήτης με δικό της νόμισμα. Η Ανώπολη ήταν ονομαστή στους Ελληνιστικούς χρόνους, αλλά ήκμασε κυρίως κατά τη Ρωμαϊκή και τη Βυζαντινή περίοδο.
Αράδαινα (Αραδήν ή Ηράδην)
Στην κοινότητα Ανώπολης, στο συνοικισμό Ρίζα, σώζονται ερείπια από τα πελασγικά Κυκλώπεια Τείχη της αρχαίας Αράδαινας, γνωστής με το όνομα Αραδήν ή Ηράδην.
Τάρρα
Η αρχαία δωρική πόλη της Τάρρας βρλισκεται ανατολικά από την έξοδο του φαραγγιού της Σαμαριάς και κοντά στο χωριό της Αγίας Ρουμέλης. Ιδρύθηκε τον 5ο π.Χ. αιώνα και άκμασε κατά τα ελληνιστικά, τα ρωμαϊκά και τα βυζαντινά χρόνια. Πρόκειται για μία από τις έξι πόλεις που συγκρότησαν το Κοινό των Ορείων. Η ανασκαφή της έφερε στο φως το αρχαίο νεκροταφείο της πόλης με σημαντικά κτερίσματα, τα ερείπια ναού του Ταρραίου Απόλλωνα (κατά άλλη εκδοχή, της Αρτεμης), νομίσματα που αποδεικνύουν ότι ήταν αυτόνομη πόλη, καθώς και γυάλινα αγγεία της ρωμαϊκής εποχής. Τα ευρήματα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων. Σύμφωνα με μία εκδοχή, στο ναό του Ταρραίου Απόλλωνα ζούσε ο μάντης Καρμάνωρ, αγαπημένος ιερέας του θεού στον οποίο κατέφυγε ο Απόλλων για καθαρμό όταν σκότωσε τον Πύθωνα.

ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΓΑΥΔΟΥ
Η Γαύδος κατοικείται από την προϊστορική περίοδο. Εχουν βρεθεί τα ακόλουθα αρχαιολογικά ευρήματα στη νήσο:
Μινωικά
Στον κόλπο του Λαυρακά, στη βορειοδυτική πλευρά της Γαύδου, υπάρχουν αρχαίοι τάφοι που χρονολογούνται από τη μινωϊκή εποχή, αν και δεν έχουν βρεθεί κτίσματα της ίδιας περιόδου.
Ρωμαϊκά
Στην περιοχή του Λαυρακά υπήρχε οικισμός της ρωμαϊκής εποχής, ο οποίος εικάζεται ότι ήταν εξαρτημένος από τη Γόρτυνα του σημερινού Νομού Ηρακλείου. Σήμερα σώζονται μέρος του υδραγωγείου και ο φούρνος που χρησιμοποιούταν για την εκμετάλλευση του σιδηρομεταλλεύματος. Θρύμματα του μεταλλεύματος συναντώνται και σήμερα στα μονοπάτια της περιοχής. Εξάλλου, πιστεύεται ότι η ουσιαστική αποδάσωση της Γαύδου χρονολογείται από τη ρωμαϊκή εποχή, όταν τα δένδρα της χρησιμοποιήθηκαν ως καυσόξυλα για την παραγωγή σιδήρου. Ο σίδηρος εξαγόταν από το λιμένα του Λαυρακά που σήμερα βρίσκεται τρία μέτρα κάτω από τη θάλασσα.
Βυζαντινά
Στην περιοχή του Αϊ-Γιάννη, νοτιοανατολικά από το Λαυρακά, βρίσκονται τα ερείπια πόλης από την πρώτη βυζαντινή περιόδο. Κατά την περίοδο αυτή, η πόλη του Αϊ-Γιάννη είχε 8.000 κατοίκους, ενώ η σπουδαιότητα της Γαύδου μαρτυρείται από το γεγονός ότι είχε δικό της επίσκοπο.

Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Χανίων