Cosi Fan Tutte / Harnoncourt – Κριτική

Δεν υπάρχει άλλη όπερα του Mozart της οποίας οι λεπτομέρειες που αφορούν στη δημιουργία της να είναι τόσο θολές και ασαφείς όσο το «Cosi Fan Tutte» – πρόκειται για την τρίτη και τελευταία συνεργασία του συνθέτη με τον Lorenzo Da Ponte (οι άλλες δύο είναι το «Don Giovanni» και «Οι Γάμοι του Φίγκαρο»). Λέγεται ότι ο αυτοκράτορας Ιωσήφ ο Β΄ ενθάρρυνε τον Mozart να γράψει μια νέα όπερα έπειτα από την επιτυχημένη παράσταση του έργου «Οι Γάμοι του Φίγκαρο», στις 29 Αυγούστου του 1789. Έτσι η πρεμιέρα του «Cosi Fan Tutte» δόθηκε στις 26 Ιανουαρίου του 1790 στο Burgtheater της Βιέννης.
Σε αντίθεση με τα λιμπρέτα από τις άλλες δύο όπερες του Mozart, αυτό του «Cosi Fan Tutte» είναι εξ ολοκλήρου δημιούργημα της φαντασίας του Da Ponte. Αν και το ζήτημα της δοκιμασίας της συζυγικής πίστης ήταν ανέκαθεν αρχετυπικό μοτίβο για τη φάρσα και την κωμωδία, ενώ το συναντά κανείς και στις «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου, στο «Δεκαήμερο του Βοκκάκιου», σε έργα του Σαίξπηρ και αλλού, υπήρξαν φήμες ότι ο Mozart και ο Da Ponte αναφέρονταν σε κάποιο αληθινό συμβάν που είχε λάβει χώρα στους κύκλους της Βιέννης περίπου το 1788. Από την άλλη, ο Da Ponte ενδέχεται να εμπνεύστηκε το έργο του από την κωμωδία «Les Fausses Infidelities» του Nicolas-Thomas Barthe (1768), τα έργα «Le Jeu de l’ Amour et du Hasard» (1730) και «L’ Ile des Esclaves» (1725) του Pierre de Marivaux ή το μυθιστόρημα «Les Liaisons Dangereuses» (1782) του Pierre Choderlos de Laclos.
Το γεγονός ότι στο «Cosi Fan Tutte» δραματοποιείται ο διασπαστικός ρόλος που μπορεί να παίξει η σεξουαλικότητα, η οποία αντιμετωπίζεται με μια «σύγχρονη» και ελαφριά ματιά, σόκαρε την ανερχόμενη μεσαία τάξη της εποχής στη Βιέννη. Έτσι το έργο κατηγορήθηκε ως σκανδαλώδης και διεφθαρμένη δημιουργία. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι η υποτιθέμενη αυτή ακολασία που χαρακτηρίζει την υπόθεση του «Cosi»‘ καταδίκασε την όπερα να μην παίζεται για το μεγαλύτερο μέρος του 19ου αιώνα – ανάμεσα στους κατήγορούς της ήταν και ο Beethoven. Αλλά ακόμη και σήμερα η υπόθεσή του αφήνει στον ακροατή μια αβεβαιότητα, καθώς τα ζητήματα της εμπιστοσύνης και της συζυγικής πίστης εκκρεμούν μέχρι το τέλος· δύσκολα φεύγει κανείς μετά το τέλος της όπερας θεωρώντας ότι όλα τελείωσαν καλά και ότι «βίος ανθόσπαρτος» περιμένει τα δύο ζευγάρια των πρωταγωνιστών.
Η υπόθεση του «»Cosi Fan Tutte» ή αλλιώς «La Scuola Degli Amanti» (Έτσι Κάνουν Όλες ή Το Σχολείο των Ερωτευμένων) είναι στην πραγματικότητα μια φάρσα. Ο Ferrando και ο Guilelmo είναι αρραβωνιασμένοι με τις αδελφές Fiordiligi και Dorabella, για την πίστη και την αφοσίωση των οποίων είναι απόλυτα πεπεισμένοι. Ο φίλος τους Don Alfonso ισχυρίζεται ότι όλες οι γυναίκες είναι άστατες και στοιχηματίζει ότι μπορεί να το αποδείξει. Ο Ferrando και ο Guilelmo παριστάνουν ότι κατατάσσονται στο στρατό και φεύγουν για τον πόλεμο, αλλά επιστρέφουν μεταμφιεσμένοι και αρχίζει ο ένας να πολιορκεί τη μνηστή του άλλου. Οι δύο γυναίκες υποκύπτουν τελικά στους νέους μνηστήρες. Έχοντας χάσει το στοίχημα οι δύο άνδρες αποκαλύπτονται. Στο τέλος υπάρχει μόνο απογοήτευση, αλλά όλοι έχουν διδαχτεί από τη συγκεκριμένη εμπειρία και αποφασίζουν ότι πρέπει να ζήσουν με αυτό που συνέβη· έτσι ο Ferrando και ο Guilelmo συγχωρούν τις δύο αδελφές για την απιστία τους.
Η συμμετρία στη δομή της υπόθεσης του Da Ponte ενέπνευσε τον Mozart να γράψει υπέροχη μουσική, δημιουργώντας την πιο τέλεια όπερα συνόλων όλων των εποχών. Ωστόσο υπάρχουν και άριες -η όπερα έχει δώδεκα άριες, μία για κάθε κύριο ρόλο σε κάθε πράξη-, αυτές όμως έρχονται αντιμέτωπες με δεκαπέντε(!) σκηνές συνόλων, ήτοι ένα σεξτέτο, δύο κουιντέτα, ένα κουαρτέτο, πέντε τερτσέτα, πέντε ντουέτα και ένα ντουετίνο. Παρά την ειρωνεία και την αίσθηση της παρωδίας στο λιμπρέτο του Da Ponte, ο Mozart αντιμετωπίζει τα συναισθήματα των ηρώων του σοβαρά συνθέτοντας σε γενικές γραμμές σοβαρή μουσική. Σπάνια δίνεται η εντύπωση ότι έχει κανείς να κάνει με κωμωδία· η μουσική είναι διάφανη και απόλυτα ισορροπημένη και κυριαρχεί ένα γλυκόπικρο συναίσθημα, ενώ στο έργο υπάρχουν μερικές από τις πιο όμορφες σκηνές αποχαιρετισμού που γράφτηκαν ποτέ.
Η νέα παραγωγή, που έχουμε εδώ σε DVD, παρουσιάστηκε το Φεβρουάριο του 2000 στην Όπερα της Ζυρίχης. Τη σκηνοθεσία υπέγραφε ο έμπειρος και επί σειρά ετών συνεργάτης της όπερας Jurgen Flimm, ο οποίος επέλεξε να δώσει μεγαλύτερη σημασία στο δεύτερο τίτλο του έργου, δηλαδή «Το Σχολείο των Ερωτευμένων», εμφανίζοντας έτσι τον Don Alfonso ως καθηγητή και τους Ferrando και ο Guilelmo ως μαθητές του. Τη μουσική διεύθυνση είχε ο έμπειρος στη μουσική της μπαρόκ και κλασικής περιόδου Nikolaus Harnoncourt, ο οποίος ερμηνεύει με έξοχο τρόπο την παρτιτούρα του Mozart. Η διανομή περιλαμβάνει ορισμένα από τα μεγαλύτερα ονόματα στο χώρο της όπερας, όπως η Cecilia Bartoli και η Αγνή Μπάλτσα, μαζί με κάποιους άλλους ερμηνευτές λιγότερο γνωστούς, εξίσου καλούς όμως στους ρόλους τους. Γενικά πρόκειται για μια απόδοση γεμάτη φρεσκάδα και χιούμορ, με έξυπνα σκηνοθετικά ευρήματα και πολύ καλές ερμηνείες, που ανταποκρίνεται απόλυτα στις απαιτήσεις του οικιακού κινηματογράφου. Αν μάλιστα ληφθούν υπόψη η πολύ καλή εικόνα και ο εξίσου καλός πολυκάναλος ήχος (κάτι που η παραγωγός εταιρεία δεν μας έχει συνηθίσει), η εν λόγω πρόταση θεωρείται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και σίγουρα δεν θα απογοητεύσει όσους φίλους του οικιακού κινηματογράφου την επιλέξουν.