Το Αξιον Εστί – Κριτική

«Με την ολοκλήρωση της σύνθεσης και της εκτέλεσης του Αξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη αισθάνομαι ότι έφθασα σ’ ένα τέρμα, που συγχρόνως είναι (πρέπει να είναι) και μια αρχή». Με αυτά τα λόγια αρχίζει το σημείωμά του ο Μίκης Θεοδωράκης στην πρώτη δισκογραφική έκδοση του «Αξιον Εστί», ενός έργου που σημάδεψε όσο λίγα την ιστορία της νεοελληνικής έντεχνης μουσικής και που έμελλε να συμβάλλει αποφασιστικά στην εξέλιξή της. Το «Αξιον Εστί» είναι ο πρώτος σημαντικός σταθμός στην εκφραστική αναζήτηση που είχε ξεκινήσει ο συνθέτης πέντε χρόνια νωρίτερα. Πνεύμα ανήσυχο και διορατικό, προβληματιζόταν για το χάσμα που υπήρχε ανάμεσα στη λόγια, ευρωπαϊκού τύπου, μουσική και στη λαϊκή παράδοση. Το χάσμα δεν αφορούσε μόνο στα εκφραστικά μέσα, αλλά -κυρίως- στους αποδέκτες της κάθε μουσικής και στον ταξικό τους διαχωρισμό. Η λόγια ευρωπαϊκή μουσική απευθυνόταν αποκλειστικά σχεδόν στους κύκλους της αστικής ελίτ, ενώ στα λαϊκά στρώματα αναβίωνε η παράδοση του δημοτικού τραγουδιού και της αστικής λαϊκής μουσικής.
Στο σημείο αυτό δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε και την πολιτική θέση του Μίκη Θεοδωράκη. Μία από τις αρχές της σοσιαλιστικής ιδεολογίας είναι και η «πνευματική ανύψωση» των μαζών. Ως προς τη μουσική αυτό σήμαινε -σύμφωνα με τη σοσιαλιστική θεώρηση- να αποκτήσει το κοινό την ικανότητα να κατανοήσει το μεγαλείο της δυτικής έντεχνης μουσικής. Ένας έξυπνος -και ελκυστικός- τρόπος για να επιτευχθεί αυτό είναι να χρησιμοποιηθούν στοιχεία της λαϊκής μουσικής και να ενταχτούν στις δυτικές φόρμες, ώστε, σταδιακά, να καλλιεργηθεί το αισθητήριο του κοινού. Η πρακτική αυτή εφαρμόστηκε τόσο στην πρώην Σοβιετική Ένωση όσο και στις χώρες του ανατολικού μπλοκ. Ο Θεοδωράκης θα ήταν σίγουρα γνώστης των μουσικών εξελίξεων που διαδραματίζονταν στις χώρες αυτές. Παράλληλα, ως έντεχνος συνθέτης, βίωνε τον προβληματισμό και την εκφραστική Βαβέλ που επικρατούσε στο χώρο της έντεχνης μουσικής στη Δύση στις δεκαετίες του ’50 και του ’60. Δεν θα πρέπει, τέλος, να αγνοήσουμε το κοινό στο οποίο απευθυνόταν: Έναν -σε μεγάλο βαθμό- αγροτικό λαό, που έβγαινε από τη δοκιμασία ενός παγκόσμιου και ενός εμφύλιου πολέμου και διακατεχόταν από το αστικό όνειρο!
Έτσι αποφάσισε να αφήσει πίσω του τις αναζητήσεις των δυτικών συνθετών και να χαράξει τη δική του πορεία, στρεφόμενος προς τη λαϊκή μουσική. Πρώτος σταθμός ήταν ο «Επιτάφιος», σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, το 1959. Φιλοδοξούσε να γράψει απλά και αυθόρμητα, όπως και οι λαϊκοί συνθέτες, αισθανόμενος τη δύναμη και τη λειτουργικότητα που είχαν διατηρηθεί σε αυτή τη μουσική. Η πορεία αυτή συνεχίστηκε με το «Αρχιπέλαγος», την «Πολιτεία» και αργότερα με το «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού». Τότε προέκυψε το «Αξιον Εστί».
Το ζητούμενο για το συνθέτη και το όραμά του όμως ήταν οι μεγαλύτερες φόρμες. Για το σκοπό αυτό αναζητούσε συνεχώς ανάλογα ποιητικά έργα. Κατά παρόμοια, μάλιστα, ευτυχή συγκυρία ο Οδυσσέας Ελύτης βρισκόταν σε αντίστοιχη φάση αναζήτησης. Έχοντας γαλουχηθεί με τις αρχές του υπερρεαλισμού, είχε -στην αρχή της σταδιοδρομίας του- υπερβεί τις παραδοσιακές ποιητικές φόρμες. Ωστόσο το «Αξιον Εστί», λόγω της έκτασης και του ιδιαίτερου βάρους του, απαιτούσε τη δημιουργία μιας νέας φόρμας. Ο Ελύτης, ο οποίος βρισκόταν πλέον στην ώριμη φάση της πορείας του, άντλησε δομικά στοιχεία από τη μακραίωνη ελληνική γραμματεία. Οι αναφορές στα λειτουργικά κείμενα της εκκλησίας είναι πάμπολλες, ενώ η γλώσσα μετουσιώνει τα κείμενα που σημάδεψαν τον ποιητή: από τον Όμηρο και τη Σαπφώ ως τον Ρωμανό τον Μελωδό και τον Σολωμό. Έτσι λοιπόν όταν ένα μεσημέρι έλαβε ο Θεοδωράκης, στο Παρίσι, το φρεσκοτυπωμένο βιβλίο, ήταν σαν να το περίμενε καιρό. Ήξερε καλά πώς να το αντιμετωπίσει. Ο ίδιος σημειώνει χαρακτηριστικά ότι την ίδια μέρα κιόλας σχεδίασε τα δύο από τα τρία μέρη του έργου, το οποίο λειτούργησε ως «το χτύπημα της ρομφαίας πάνω στο βράχο, για να αναπηδήσει το ζωντανό νερό των ήχων».
Δεν ήταν βέβαια δυνατόν να μελοποιηθεί όλο το έργο. Ο Θεοδωράκης πάντως ακολούθησε τη δομή του, τρεις δηλαδή ενότητες: Γένεσις, Πάθη και Δοξαστικόν. Μελοποίησε τα πλέον χαρακτηριστικά κομμάτια με τέτοιον τρόπο που να υπηρετεί το όραμά του: Χρησιμοποίησε έναν βαρύτονο (Θ. Δημήτριεφ), έναν αναγνώστη για τα πεζά μέρη του έργου (Μ.Κατράκης), χορωδία και ορχήστρα, κατά το πρότυπο της καντάτας, καθώς και έναν λαϊκό τραγουδιστή (Γρ.Μπιθικώτσης). Σε ό,τι αφορά τη μουσική γλώσσα, ο Κ.Γεωργουσόπουλος σημειώνει χαρακτηριστικά: «Κατόρθωσε να βρει την ανάσα της έμπνευσης του Ελύτη για καθεμία από τις ενότητες της σύνθεσης. Βιβλικός, δυτικότροπος, λειτουργικός στη Γένεση, συναξαριστής στα αναγνώσματα, λαϊκός στα Πάθη, δοξαστικός στην Έξοδο».
Σήμερα, σαράντα χρόνια μετά, το «Αξιον Εστί» παραμένει ένα ορόσημο της νεοελληνικής ποιητικής και μουσικής δημιουργίας. Φαίνεται ότι η πρόθεση του συνθέτη «να φέρει τη μεγάλη ποίηση στο στόμα του λαού» επιτεύχθηκε -τουλάχιστον ως ερέθισμα για περαιτέρω αναζήτηση. Στα αφτιά όλων ηχούν το «Ιδού εγώ λοιπόν», το «Της Δικαιοσύνης Ήλιε» και οι σπαρακτικές απαγγελίες του Κατράκη. Η επανέκδοση αυτή επιχειρεί να γνωρίσει και στους νεότερους αυτό, από με το οποίο γαλουχήθηκαν αρκετές παλαιότερες γενιές. Μια καλή αφορμή για να μελετήσουμε ξανά το κορυφαίο ποιητικό έργο του Ελύτη που, ιδιαίτερα σήμερα, είναι περισσότερο από κάθε άλλη φορά επίκαιρο.