Και στης ροδιάς τ΄ αέρι-Τραγούδια από τα Δωδεκάνησα – Κριτική

Όλα ξεκίνησαν το 1930, με την ίδρυση του Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου από τη Μέλπω Μερλιέ. Στόχος αυτής της κίνησης ήταν η καταγραφή, όσο ήταν ακόμη καιρός, των μουσικών παραδόσεων των Ελλήνων, με έμφαση στους πρόσφυγες. Από τις πρώτες δραστηριότητες του νεοσύστατου φορέα ήταν και η φωνογράφηση κομματιών αντιπροσωπευτικών όλων των παραδόσεων της Ελλάδας. Η ηχογράφηση έγινε σε δίσκους 78 στροφών, οι οποίοι κυκλοφόρησαν σε λίγα αντίτυπα εκτός εμπορίου. Για να κατανοήσουμε τη δυσκολία του εγχειρήματος, αρκεί να αναφέρουμε ότι μια μόνο κέρινη μήτρα (διάρκειας τριών περίπου λεπτών) στοίχιζε 400 δραχμές το 1930, δηλαδή περίπου όσο δέκα μεροκάματα εργάτη, και ότι τα φωνοληπτικά μηχανήματα του οίκου Pathe, που στήθηκαν στο θέατρο «Αλάμπρα», ζύγιζαν έξι ολόκληρους τόνους! Το κόστος, όπως αντιλαμβάνεται κανείς, ήταν τεράστιο και χρειάστηκε η γενναία επιχορήγηση της κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου, για να πραγματωθεί το παράτολμο αυτό εγχείρημα. Ο Τύπος της εποχής βρίθει σκανδαλολογικών σχολίων εκ μέρους της αντιπολίτευσης, η οποία καυτηρίασε ιδιαίτερα το ότι ο ίδιος ο Βενιζέλος τραγούδησε δύο ριζίτικα κρητικά τραγούδια και ηχογράφησε μια ομιλία του. Παρά τα πυρά της πολιτικής (και της μουσικολογικής) αντιπολίτευσης πάντως, ηχογραφήθηκαν περισσότερα από πεντακόσια τραγούδια και δείγματα λόγου σε 222 φωνογραφικές πλάκες, αποτελώντας την πρώτη, τόσο ευρείας κλίμακας, συστηματική και τεκμηριωμένη ηχητική αποτύπωση της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής.
Από τις ηχογραφήσεις αυτές, 74 κομμάτια προέρχονται από τα Δωδεκάνησα. Την επιμέλειά τους είχε ο -νεαρός τότε- Ελβετός ελληνιστής και εθνομουσικολόγος Samuel Baud – Bovy, ο οποίος έμελλε να συνδέσει το όνομά του με το θεμελίωμα της επιστήμης της εθνομουσικολογίας στην Ελλάδα. Την εποχή εκείνη έκανε την επιτόπια έρευνά του στα Δωδεκάνησα, καρπός της οποίας ήταν η δημοσίευση δύο τόμων με μουσικές καταγραφές και μιας διδακτορικής διατριβής για τη λαϊκή ποίηση της περιοχής. Ένα αρκετά μεγάλο μέρος από τις ιστορικές αυτές ηχογραφήσεις περιέχεται και στη συγκεκριμένη έκδοση του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, όπου και φυλάσσονται οι φωνογραφικοί αυτοί δίσκοι.
Ακούγονται τραγούδια και οργανικοί σκοποί από την Κάρπαθο, τη Ρόδο, την Κάλυμνο, τη Σύμη, τη Λέρο και την Κάσο. Η Κάρπαθος αντιπροσωπεύεται τόσο από πολύστιχα αφηγηματικά τραγούδια με συνοδεία λύρας όσο και από «μαντινάδες», σκοπούς δηλαδή όπου ταιριάζονται τα αυτοσχέδια δίστιχα. Πολύτιμο ντοκουμέντο είναι η αποτύπωση ενός χορταστικού δείγματος από γυναικεία τραγούδια, στα οποία οι τραγουδίστριες μιμούνται την τεχνική και το ηχόχρωμα της τσαμπούνας -τεχνική ιδιαίτερα σπάνια ακόμη και την εποχή του Baud Bovy. Ιδιαίτερα γοητευτικά είναι τα τραγούδια από τον Αρχάγγελο της Ρόδου. Ακούστε τα εκφραστικότατα νανουρίσματα, τραγούδια του γάμου και μοιρολόγια από την Τριανταφυλλιώ Αργυρού. Η φωνή της ίσως ξενίσει κάποιους: έντονη και διαπεραστική, χωρίς ίχνος «βιμπράτο» (που τόσο πολύ χρησιμοποιείται από «επαγγελματίες» του είδους για να καλύψει τονικές αστάθειες…). Ωστόσο, με μια πιο προσεκτική ακρόαση καταλαβαίνει κανείς ότι η ερμηνεία της δεν έχει τίποτε «φτιασιδωμένο» και ότι πατά πολύ γερά στα θεμέλια της μουσικής παράδοσης που διατρέχει το Αιγαίο. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι ήταν η αγαπημένη τραγουδίστρια του Baud Bovy. Όσον αφορά στην Κάσο, ακούγονται δύο γυναίκες, χωρίς οργανική συνοδεία, να αποδίδουν κάποιους από τους σκοπούς του νησιού. Παρατηρούμε ότι η ερμηνεία τους χαρακτηρίζεται από πολλά λόγια στοιχεία. Πρόκειται για ένα δείγμα της δυτικής μουσικής παιδείας η οποία ήταν πολύ συνηθισμένη στην εύρωστη κασιακή παροικία της Αιγύπτου, από όπου προέρχονταν οι τραγουδίστριες.
Στο διπλό CD υπάρχουν και κάποιες (λίγες) σύγχρονες ηχογραφήσεις που έχουν πραγματοποιήσει ερευνητές του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών στα Δωδεκάνησα. Στο πολυσέλιδο δίγλωσσο (ελληνικά, αγγλικά) φυλλάδιο περιλαμβάνονται οι στίχοι των τραγουδιών, μουσικολογικές παρατηρήσεις και σχόλια για τα τραγούδια και τους ερμηνευτές τους. Επίσης, ένα συνοπτικό χρονολόγιο και ένα σημείωμα για τον Samuel Baud – Bovy. Η συγκεκριμένη έκδοση αποτελεί ένα σπάνιο ντοκουμέντο, το οποίο μεταφέρει ήχους και αισθήσεις μιας αλλοτινής εποχής, που από καλή θέληση της τύχης διασώθηκαν στα αυλάκια των παλιών αυτών δίσκων. Και κάτι ακόμη: όσοι κάνετε διακοπές φέτος στα Δωδεκάνησα μην ξεχνάτε ότι, εκτός από τη φανταχτερή ηχητική πανσπερμία, υπάρχει και η άλλη όψη του νομίσματος. Αυτή, η κρυμμένη για τον πολύ κόσμο αίσθηση που, σε πείσμα των καιρών, συνεχίζει στο σήμερα αυτά που αποτυπώθηκαν στο χθες. Όποιοι είναι άξιοι, και θέλουν, ας την ανακαλύψουν.