Lady Macbeth of Mtsensk – Κριτική

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες όπερες του εικοστού αιώνα, τόσο από μουσικής πλευράς όσο και από πλευράς πλοκής, είναι η «Lady Macbeth of Mtsensk» του Dmitri Shostakovich, η οποία δεν παρουσιάζεται συχνά ούτε στη δισκογραφία ούτε στις σκηνές του κόσμου. Πολλές είναι οι μεγάλες ντίβες που θέλουν να αναμετρηθούν με τον κεντρικό ρόλο του έργου, που είναι λίαν προκλητικό ερμηνευτικά αλλά και θεματολογικά. Όσοι είχατε την ευκαιρία να παρακολουθήσετε την ελληνική παράσταση στη Λυρική Σκηνή με την Κατερίνα Οικονόμου πριν από λίγα χρόνια ήσαστε τυχεροί!
Το λιμπρέτο που το έγραψε ο ίδιος ο Shostakovich μαζί με τον Alexander Preis είναι βασισμένο στην ομώνυμη νουβέλα (1866) του Nikolai Leskov. Η πρεμιέρα της όπερας δόθηκε στις 22 Ιανουαρίου του 1934. Το έργο δημιούργησε αίσθηση και παίχτηκε σε πολλές παραστάσεις στο Λένινγκραντ και τη Μόσχα. Το 1936 ο Στάλιν παρακολούθησε επιτέλους αυτό το τόσο σπουδαίο έργο. Η αντίδραση όμως υπήρξε ακαριαία και ακραία: το σταλινικό καθεστώς το αποκήρυξε έπειτα από λίγες παραστάσεις, θεωρώντας το υπερβολικά «μοντέρνο», ενώ η εφημερίδα Πράβντα, όπως ήταν φυσικό, επιτέθηκε σφοδρά στο συνθέτη. Αυτό βέβαια είχε αντίκτυπο και στην καριέρα του Shostakovich.
Ποιος είναι άραγε ο λόγος για τον οποίο ένα τέτοιο έργο μπόρεσε να «σκανδαλίσει» κατ’ αυτό τον τρόπο; Πολύ απλά ο κεντρικός χαρακτήρας του, αυτός της Κατερίνας Ισμαήλοβα, είναι προκλητικός από μόνος του. Αν δεν είναι τολμηρό και προκλητικό το μοντέλο της γυναίκας που τολμά να ζήσει τη ζωή και τον έρωτα χωρίς κανέναν ενδοιασμό, φτάνοντας ακόμα και στο φόνο, τότε αναρωτιόμαστε τι θα μπορούσε να είναι. Η Κατερίνα Ισμαήλοβα, Λαίδη Μάκμπεθ της περιοχής του Μτσενσκ, είναι μία γυναίκα με πάθος για ζωή. Νέα, όμορφη, αλλά καταδικασμένη να ζήσει μία μονότονη και άχαρη ζωή όπως οι περισσότερες γυναίκες εκείνης της εποχής στη ρωσική επαρχία ανάμεσα σε άξεστους και αδιάφορους για αυτές άνδρες. Σε αυτό το είδος ανήκει και ο σύζυγός της. Αδιαφορεί για αυτήν και δεν της χαρίζει ένα παιδί, ώστε να ξεφύγει η ζωή της από τη μιζέρια, την άπνοια, να αποκτήσει εντέλει νόημα. Κάποια στιγμή όμως το «σκοινί» τεντώνει επικίνδυνα και σπάει. Σε ένα επαγγελματικό ταξίδι του άνδρα της, ο πειρασμός εμφανίζεται μπροστά της. Ένας νέος και όμορφος άνδρας, ένας εργάτης της, φαίνεται διαθέσιμος να της δείξει αυτά που έχει στερηθεί τόσον καιρό: σημασία και ένα βλέμμα, που είναι αρκετά για να πυροδοτήσουν το πάθος της. Το ίδιο βράδυ την επισκέπτεται στο δωμάτιό της και το καταπιεσμένο πάθος ξεσπά. Αν και είχε δώσει όρκο πίστης στον άνδρα της, αμέσως τον αθετεί. Ο έρωτας την κυριεύει και τη γεμίζει.
Δίνει ο έρωτας δύναμη; Είναι ο έρωτας ζωή; Μήπως είναι κίνδυνος; Το πάθος της ηρωίδας είναι τυφλό, τόσο τυφλό που θα οδηγήσει στο φόνο. Πρώτα ο πατέρας του συζύγου της και μετά ο ίδιος θα πεθάνουν, για να ζήσει τον έρωτά της ανενόχλητη. Ωστόσο, η ευτυχία δεν διαρκεί για πάντα, ειδικά όταν έχει βασιστεί στο αίμα και την ιδιοτέλεια. Οι δύο εραστές συλλαμβάνονται και εξορίζονται. Στην εξορία ο νεαρός εραστής βρίσκει άλλη ερωμένη. Η ζήλια της Κατερίνας και η προδοσία θα την οδηγήσουν σε νέο έγκλημα, ακόμη και αν πρόκειται να πεθάνει και η ίδια.
Μπορεί αυτή η ιστορία να φαίνεται υπερβολική χωρίς κάποια δόση αλήθειας, ιδανικό θέμα για «τέχνη». Και όμως λίγες είναι οι φορές που η ζωή αντιγράφει την τέχνη; Λίγες φορές έχουμε πληροφορηθεί από τα μέσα ενημέρωσης για εγκλήματα πάθους; Όχι. Ακόμη όμως και αν κάποιος επιμένει στην υπερβολή του θέματος, αν δει τη συγκεκριμένη όπερα, δεν θα νιώσει ότι εμπαίζεται. Τόσο ο Lescov όσο και ο Shostakovich, χωρίς απαραίτητα να παρουσιάζουν μία εξωραϊσμένη εικόνα της ηρωίδας, βλέπουν βαθιά μέσα στην ψυχή της και προσπαθούν να παρουσιάσουν όλες τις πτυχές του χαρακτήρα της. Δεν δικαιολογούν τις πράξεις της, τις αιτιολογούν.
Εξάλλου, αυτή η θεματολογία της γυναίκας «φόνισσας» είναι εξαιρετικά προσφιλής στον κινηματογράφο και το θέατρο. Μνημονεύουμε τη Μήδεια αλλά ακόμη και το θεατρικό έργο «Ελευθερία στη Βρέμη» του Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ (που έχει γυριστεί και σε ταινία από τον ίδιο με τη Μαργκίτ Κάρτενσεν στο ρόλο της «δολοφόνου» Γκέσε).
Η νουβέλα του Lescov έχει γυριστεί σε ταινία τρεις φορές. Η πιο πρόσφατη που είχαμε την ευκαιρία να δούμε στην Ελλάδα πριν από λίγα χρόνια ήταν μία σύγχρονη εκδοχή της ιστορίας (Κάτια Ισμαήλοβα-1993).
Φτάνουμε λοιπόν αισίως στην παραγωγή της όπερας που κυκλοφορεί σε DVD. Το όνομα του Petr Weigl σίγουρα κάτι λέει στους φίλους της όπερας και του οικιακού κινηματογράφου. Έχει φιλμογραφήσει αρκετά έργα όπερας, που κυκλοφόρησαν στο βίντεο. Παλαιότερα είχαμε παρουσιάσει τον Ευγένιο Ονιέγκιν σε μία πραγματικά έξοχη κινηματογραφική εκδοχή. Ο Weigl δίνει σημασία στη λεπτομέρεια και προσπαθεί πάντα να είναι πιστός στο πνεύμα του έργου. Η φωτογραφία, τα κοστούμια, τα σκηνικά, οι ερμηνευτές εξυπηρετούν το όραμα του σκηνοθέτη. Για να έχει ένα πιστό αποτέλεσμα, συνήθως χρησιμοποιεί ηθοποιούς και όχι τραγουδιστές της όπερας, τους οποίους τους αφήνει να αναλάβουν το soundtrack. Αυτήν τη φορά η μουσική εκτέλεση που λειτουργεί ως «soundtrack» είναι η κατά πολλούς κορυφαία του έργου του Shostakovich, υπό τη διεύθυνση του Rostropovich και με την ερμηνεία της κορυφαίας Ρωσίδας ερμηνεύτριας, Galina Vishnevskaya. Κρίμα όμως που το φιλμ δεν μπορεί να ανταποκριθεί και να επιβληθεί καθ’ όλη τη διάρκειά του στο θεατή. O Weigl ακολουθεί μία σκηνοθετική γραμμή άκρως ρεαλιστική, για να παρουσιάσει την όπερα ως προς το χώρο και το χρόνο. Το όλο θέαμα όμως σε κάποιο βαθμό χάνει. Οι ηθοποιοί δεν πείθουν ιδιαίτερα και το σύνολο της παραγωγής δεν διακρίνεται από τη συνηθισμένη φροντίδα με την οποία περιβάλλει τις ταινίες του.
Ακόμη όμως και έτσι το έργο του Shostakovich διατηρεί τη δύναμη και τη μαγεία του. Ας μην ξεχνάμε ότι είναι η μοναδική δυνατότητα που έχουμε να παρακολουθήσουμε στον οικιακό μας κινηματογράφο αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον έργο.