Ποιοι είναι οι αληθινοί λόγοι της αποχώρησης των ΗΑΕ από τον ΟΠΕΚ

Όταν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποχωρήσουν από τον ΟΠΕΚ την 1η Μαΐου, δεν θα εγκαταλείψουν απλώς έναν ιδιωτικό κλαμπ, αλλά θα δηλώσουν ότι αυτό το κλαμπ δεν εξυπηρετεί πλέον τα συμφέροντά τους. Αυτή η διάκριση έχει σημασία.

Η αποχώρηση του Αμπού Ντάμπι δεν αποτελεί αντίδραση σε ένα μεμονωμένο παράπονο, αλλά αποτέλεσμα της σύγκλισης τριών δυνάμεων: του πολέμου με το Ιράν, της εντεινόμενης αντιπαλότητας με τη Σαουδική Αραβία και μιας στρατηγικής αναπροσαρμογής στις σχέσεις με την Ουάσινγκτον, η οποία διαμορφώνεται εδώ και χρόνια.

Ο πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν έχει μετατρέψει τα ΗΑΕ σε κράτος πρώτης γραμμής με τρόπους που δεν περίμεναν πλήρως. Το Ιράν δικαιολόγησε τις επιθέσεις εναντίον του εδάφους των ΗΑΕ επικαλούμενο τη δεκαετή στρατηγική ευθυγράμμιση του Αμπού Ντάμπι με την Ουάσιγκτον, μια χαρακτηρισμός που επισημοποιήθηκε όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ονόμασαν τα ΗΑΕ «σημαντικό αμυντικό εταίρο» το 2024.

Οι ιρανικές επιθέσεις χτύπησαν τη βιομηχανική ζώνη της Φουτζάιρα, ταρακούνησαν το λιμάνι του Τζέμπελ Αλί και κάλυψαν τον ορίζοντα του Ντουμπάι με καπνό. Τα ΗΑΕ έχουν απορροφήσει αυτή την τιμωρία σε μεγάλο βαθμό μόνα τους, δεχόμενα τα πιο πολλά πλήγματα από κάθε άλλη χώρα.

Οι εταίροι τους στο Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου εξέφρασαν την αλληλεγγύη τους, αλλά, όπως επισήμανε ο σύμβουλος του προέδρου των ΗΑΕ Ανουάρ Γκαργκάς στο φόρουμ Gulf Influencers τη Δευτέρα, η πολιτική και στρατιωτική αντίδρασή τους ήταν «η πιο αδύναμη ιστορικά». Αυτή η απογοήτευση, που εκφράστηκε δημοσίως την παραμονή της ανακοίνωσης του ΟΠΕΚ, αποδείχθηκε δυσοίωνη.

Ιστορικό σοκ για τον τομέα της ενέργειας

Η σύγκρουση με το Ιράν προκάλεσε ενεργειακό σοκ ιστορικών διαστάσεων. Η συνολική παραγωγή του ΟΠΕΚ κατέρρευσε κατά 27% στα 20,79 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα τον Μάρτιο, καθώς οι ιρανικές επιθέσεις σε υποδομές του Κόλπου και οι απειλές κατά της ναυτιλίας μέσω των στενών του Ορμούζ διέκοψαν τις εφοδιαστικές αλυσίδες.

Η επακόλουθη μείωση της προσφοράς, ύψους 7,88 εκατομμυρίων βαρελιών την ημέρα σε ένα μόνο μήνα, ξεπέρασε ακόμη και το πετρελαϊκό εμπάργκο του 1973 και τον Πόλεμο του Κόλπου του 1991. Τα στενά του Ορμούζ, μέσω του οποίου περνά κανονικά περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου αργού πετρελαίου και του υγροποιημένου φυσικού αερίου, έχει μετατραπεί σε στρατηγικό σημείο που βρίσκεται υπό ενεργή πολιορκία.

Σε αυτό το περιβάλλον, τα ΗΑΕ, τα οποία διαθέτουν σημαντική εφεδρική παραγωγική ικανότητα και έχουν επενδύσει επί χρόνια στην επέκτασή της, διαπιστώνουν ότι κατέχουν ένα περιουσιακό στοιχείο εξαιρετικής γεωπολιτικής αξίας.

Η παραμονή στην ΟΠΕΚ, με τις ποσοστώσεις παραγωγής και τη διακυβέρνηση που βασίζεται στη συναίνεση, θα σήμαινε την υποταγή αυτού του περιουσιακού στοιχείου σε ένα συλλογικό πλαίσιο που δεν μπορεί πλέον να εκπροσωπεί επαρκώς τα συμφέροντα του Αμπού Ντάμπι. Η λογική της αποχώρησης είναι, υπό αυτό το πρίσμα, ορθολογική.

Η κόντρα με την Σαουδική Αραβία που ολοένα και βαθαίνει

Ωστόσο, ο χρόνος και ο τρόπος της απόσυρσης αντανακλούν επίσης κάτι βαθύτερο: τις συνέπειες μιας μακροχρόνιας αντιπαλότητας με τη Σαουδική Αραβία. Οι σχέσεις μεταξύ Ριάντ και Αμπού Ντάμπι, που συχνά περιγράφονται ως η ραχοκοκαλιά της σταθερότητας στον Κόλπο, διαρρηγνύονται σιωπηλά εδώ και χρόνια λόγω του κεντρικού ζητήματος του ποιος ελέγχει το πετρέλαιο.

Οι ρίζες της διαμάχης ανάγονται στο 2016, όταν σχηματίστηκε η συμμαχία ΟΠΕΚ+ με τη Ρωσία και τα ΗΑΕ άρχισαν να αντιλαμβάνονται ότι οι ποσοστώσεις που τους είχαν κατανεμηθεί δεν αντανακλούσαν την ταχέως αυξανόμενη παραγωγική τους ικανότητα.

Ο πόλεμος τιμών του COVID-19 το 2020, τον οποίο η Σαουδική Αραβία ηγήθηκε επιβάλλοντας βαθιές περικοπές, διεύρυνε το χάσμα. Το Αμπού Ντάμπι θεώρησε αυτές τις μειώσεις ως ένα άδικο βάρος, ενώ είχε επενδύσει σημαντικά στην αύξηση της παραγωγής.

Μέχρι το 2021, τα ΗΑΕ απορρίπταν ανοιχτά τις επεκτάσεις της παραγωγής που υποστήριζε η Σαουδική Αραβία, προκαλώντας μια αντιπαράθεση που επιλύθηκε μόνο με τη χορήγηση στο Αμπού Ντάμπι μιας υψηλότερης βασικής ποσόστωσης 3,65 εκατομμυρίων βαρελιών την ημέρα. Ο συμβιβασμός κάλυψε τη διαφωνία, αλλά δεν την έλυσε.

Κόντρα για λόγους… τιμής

Από τότε, οι εντάσεις έχουν αποκτήσει πιο διαρθρωτικό χαρακτήρα. Η Σαουδική Αραβία, η οποία χρειάζεται το αργό Brent κοντά στα 80 δολάρια το βαρέλι για να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό της και να χρηματοδοτήσει τις φιλοδοξίες του σχεδίου «Vision 2030», έχει διαρκές συμφέρον για τον έλεγχο της προσφοράς και τις υψηλές τιμές.

Τα ΗΑΕ —των οποίων η οικονομία έχει διαφοροποιηθεί πολύ πιο επιθετικά, με το Ντουμπάι να λειτουργεί ως παγκόσμιος κόμβος για τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, την εφοδιαστική και την αεροπορία— εξαρτώνται λιγότερο από το υψηλό κατώτατο όριο της τιμής του πετρελαίου.

Αυτό που θέλει το Αμπού Ντάμπι από τον πετρελαϊκό του τομέα δεν είναι η διαχείριση των τιμών, αλλά ο μέγιστος όγκος, μια απόδοση των δισεκατομμυρίων δολαρίων που έχουν επενδυθεί στην επέκταση της παραγωγικής ικανότητας της Abu Dhabi National Oil Co. Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές πολιτικές προτιμήσεις· πρόκειται για διαφορετικά οικονομικά μοντέλα.

Ο υπουργός Ενέργειας των ΗΑΕ επιβεβαίωσε την Τρίτη ότι το Αμπού Ντάμπι δεν συμβουλεύτηκε καν το Ριάντ πριν ανακοινώσει την αποχώρησή του, μια λεπτομέρεια που λέει τα πάντα για την κατάσταση της σχέσης. Το Ριάντ, ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης του ΟΠΕΚ, έμαθε για την αποχώρηση από ένα δελτίο τύπου.

Οι ΗΠΑ θέλουν την υψηλότερη παραγωγή πετρελαίου από τα ΗΑΕ

Το κομμάτι της ιστορίας που αφορά την Ουάσιγκτον είναι εξίσου σημαντικό. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ, η εμβάθυνση των συνεργασιών στον τομέα της ασφάλειας με το Ισραήλ, η ανάδειξη του Αμπού Ντάμπι σε αναντικατάστατο σύμμαχο στον Κόλπο όλα αυτά έχουν ως στόχο να καταστήσουν την αποχώρηση των ΗΠΑ από τα ΗΑΕ πολιτικά και στρατηγικά δαπανηρή. Αυτό το στοίχημα δοκιμάζεται τώρα, και η Ουάσιγκτον φαίνεται να έχει ανταποκριθεί.

Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Σκοτ Μπέσεντ υποστήριξε δημοσίως τη δημιουργία μιας γραμμής ανταλλαγής δολαρίων έκτακτης ανάγκης για το Αμπού Ντάμπι λίγες ημέρες πριν από την ανακοίνωση του ΟΠΕΚ. Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος από καιρό επικρίνει το καρτέλ του ΟΠΕΚ ότι εκμεταλλεύεται την αμερικανική στρατιωτική προστασία, έχει ουσιαστικά δώσει στο Αμπού Ντάμπι διπλωματική κάλυψη για να αποστατήσει.

Η σύμπτωση μεταξύ της επιθυμίας των ΗΑΕ να παράγουν ελεύθερα και της επιθυμίας της κυβέρνησης Τραμπ να δει περισσότερο πετρέλαιο στις παγκόσμιες αγορές σε χαμηλότερες τιμές δεν είναι τυχαία. Πρόκειται, από δομική άποψη, για μια σύμπτωση συμφερόντων μεταξύ Ουάσιγκτον και Αμπού Ντάμπι που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και χρόνια.

Τα εμιράτα προσεγγίζουν την Κίνα για να κερδίσουν περισσότερα από τις ΗΠΑ

Τα ΗΑΕ επίσης παίζουν το χαρτί της Κίνας με μεγάλη επιδεξιότητα.

Η πρόσφατη επίσκεψη του πρίγκιπα του Αμπού Ντάμπι, Χαλέντ μπιν Μοχάμεντ Αλ Ναχάν, στο Πεκίνο απέφερε μια σειρά οικονομικών συμφωνιών, ενώ αξιωματούχοι των ΗΑΕ έχουν αφήσει να εννοηθεί το ενδεχόμενο να τιμολογηθούν ορισμένες συναλλαγές πετρελαίου σε γιουάν, σε περίπτωση που περιοριστεί η ρευστότητα του δολαρίου — κάτι παρόμοιο με την κίνηση της Σαουδικής Αραβίας το 2023, η οποία οδήγησε σε επιτάχυνση της διπλωματικής εμπλοκής των ΗΠΑ με το Ριάντ.

Το Αμπού Ντάμπι δεν στρέφεται προς την Κίνα, χρησιμοποιεί την Κίνα για να αποσπάσει καλύτερους όρους από την Ουάσινγκτον. Τα κρατικά επενδυτικά ταμεία του εξακολουθούν να είναι κατά κύριο λόγο προσανατολισμένα προς περιουσιακά στοιχεία των ΗΠΑ και της Ευρώπης.

Τα μηνύματα προς το Πεκίνο ερμηνεύονται καλύτερα ως μια προσεκτικά υπολογισμένη πίεση και όχι ως στροφή, που χρησιμεύει ως υπενθύμιση προς την Ουάσινγκτον ότι η συνεργασία με το Αμπού Ντάμπι δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη.

Τα «απόνερα» της αποχώρησης από τον ΟΠΕΚ

Τι σημαίνει η αποχώρηση για τον ίδιο τον ΟΠΕΚ; Η απώλεια είναι σοβαρή και ενδεχομένως υπαρξιακή μεσοπρόθεσμα. Τα ΗΑΕ ήταν ο τρίτος μεγαλύτερος παραγωγός του καρτέλ, αντιπροσωπεύοντας το 12% της συνολικής προσφοράς του ΟΠΕΚ πριν από τη σύγκρουση. Η Αγκόλα αποχώρησε το 2024 λόγω διαφωνιών σχετικά με τις ποσοστώσεις. Το Κατάρ αποχώρησε το 2019.

Κάθε αποχώρηση παρουσιάστηκε ως μεμονωμένη περίπτωση· το συνολικό μοτίβο είναι ένα καρτέλ που διαβρώνεται από μέσα από τις ίδιες δυνάμεις στρατηγικής απόκλισης που έχουν πλέον καταλάβει το Αμπού Ντάμπι.

Η Σαουδική Αραβία διατηρεί τη θεσμική αρχιτεκτονική του ΟΠΕΚ και την πολιτική βούληση να τον ηγηθεί, αλλά η καθοδήγηση ενός μικρότερου, λιγότερο ικανό οργανισμού σε μια περίοδο ιστορικής διαταραχής της προσφοράς θα είναι, το λιγότερο, προκλητική. Το Ριάντ θα ηγείται ενός δομικά πιο αδύναμου ΟΠΕΚ στο μέλλον.

Το Ιράν απλά μεγάλωσε το ρήγμα μεταξύ των κρατών του Κόλπου

Ο πόλεμος με το Ιράν δεν έχει ενοποιήσει τον Κόλπο. Αντίθετα, τον έχει κατακερματίσει κατά μήκος προϋπαρχουσών γραμμών ρήξης: επιταχυνόμενες αποκλίσεις που είναι ορατές στην πολιτική για την Υεμένη, στον οικονομικό ανταγωνισμό και στις διαφορετικές εκτιμήσεις σχετικά με τον τρόπο διαχείρισης των σχέσεων με την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη.

Αυτή η κατακερματισμένη εικόνα είναι ορατή στις εντελώς διαφορετικές στάσεις που έχουν υιοθετήσει τα κράτη του Κόλπου απέναντι στο Ιράν: το Ομάν, το οποίο φιλοξένησε τις προπολεμικές πυρηνικές διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν και υπήρξε ο πιο συνεπής μεσολαβητής της περιοχής, συνέχισε να ζητά διπλωματία ακόμη και όταν οι ιρανικές επιθέσεις έπληξαν το ίδιο του το έδαφος.

Το Κατάρ, το οποίο μοιράζεται ένα τεράστιο κοίτασμα φυσικού αερίου με το Ιράν και ιστορικά διατηρεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με την Τεχεράνη, έχει δώσει έμφαση στη συνύπαρξη, με το υπουργείο Εξωτερικών του να σημειώνει ότι οι δύο χώρες «θα είναι γείτονες για το μέλλον της ανθρωπότητας».

Η Σαουδική Αραβία, παρά το γεγονός ότι δέχεται ιρανικές επιθέσεις, έχει επίσης δηλώσει ότι προτιμά την αποκλιμάκωση, φοβούμενη έναν πόλεμο που απειλεί το δικό της πρόγραμμα οικονομικής μεταρρύθμισης.

Το τέλος των κοινών συμφερόντων

Μόνο τα ΗΑΕ έχουν υιοθετήσει σκληρή στάση, απαιτώντας αποζημιώσεις, την άνευ όρων επαναλειτουργία των στενών του Ορμούζ και τον συνολικό περιορισμό της ιρανικής επιρροής. Η αποχώρηση από τον ΟΠΕΚ είναι αποτέλεσμα μιας γεωπολιτικής στάσης που πλέον διαχωρίζει το Αμπού Ντάμπι όχι μόνο από το Ριάντ, αλλά και από τη γενικότερη συναίνεση των χωρών του Κόλπου.

Τα ΗΑΕ έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα συμφέροντά τους εξυπηρετούνται καλύτερα ενεργώντας ως κυρίαρχο – κράτος παρά ως μέλος του καρτέλ. Το αν αυτή η εκτίμηση αποδειχθεί σωστή εξαρτάται από το πώς θα τελειώσει ο πόλεμος και ποια περιφερειακή αρχιτεκτονική θα προκύψει από αυτόν.

Ένα πράγμα που η απόφαση του ΟΠΕΚ καθιστά αδιαμφισβήτητα σαφές είναι ότι η παλιά συμφωνία του Κόλπου, που βασιζόταν σε κοινές θεσμούς και στην ψευδαίσθηση των ενιαίων συμφερόντων, έχει τελειώσει.