Ο θολός Απρίλιος, η «καλή» και η «κακή» αφρικανική σκόνη και τα επεισόδια που αυξάνονται

Η αφρικανική σκόνη έχει ρίξει πέπλo πάνω από τον ουρανό της Ελλάδας από τις αρχές της εβδομάδας. Παρόλα αυτά, «σε αυτό το επεισόδιο δεν βλέπουμε υψηλές συγκεντρώσεις σκόνης κοντά στο έδαφος» εξηγεί στο in o Νίκος Μιχαλόπουλος, διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, συντονιστής της ερευνητικής ομάδας για την ατμοφαιρική σύσταση και την κλιματική αλλαγή, ΠΑΝΑΚΕΙΑ, και Ακαδημαϊκός Επισκέπτης στο τμήμα Χημείας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Οι συγκεντρώσεις της αφρικανικής σκονής στο τωρινό πολυήμερο επεισόδιο δεν ξεπερνούν κατά μέσο όρο τα 40 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο, όμως το επεισόδιο κρίνεται ασυνήθιστο.

Ο επικεφαλής της μονάδας ΜΕΤΕΟ και διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος, λέει με τη σειρά του πως η διάρκεια του τωρινού επεισοδίου φτάνει μέχρι το Σάββατο το μεσημέρι (αν και το Σάββατο τα επίπεδα συγκέντρωσης της σκόνης θα είναι χαμηλά). Κατά τη διάρκεια αυτού του επεισοδίου, οι τιμές της συγκέντρωσης σκόνης στην ατμόσφαιρα δεν αναμένονται να ξεπεράσουν τα 100 με 150 κυβικά μικρογραμμάρια.

Μόνη εξαίρεση η Κρήτη όπου αναμένεται την Παρασκευή 17 Απριλίου η συγκέντρωση της σκόνης να ξεπεράσει τα 200 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο.

Το ασυνήθιστο σύμφωνα με τον κ. Λαγουβάρδο είναι η μεγάλη διάρκεια του φαινομένου -έξι μέρες, αντί για δύο που είναι συνήθως-  και η μεγάλη του έκταση- επηρεάζει την κεντρική και Ανατολική Μεσόγειο, τα Βαλκάνια και την Τουρκία.

«Το ότι έχουμε αφρικανική σκόνη δεν σημαίνει ότι θα την νιώσουμε και στο επίπεδο όπου ζούμε», εξηγεί ο κ. Μιχαλόπουλος, αναφέροντας πως η εικόνα που έχουν οι πολίτες για κάθε επεισόδιο σκόνης είναι συχνά διαφορετική από την πραγματικότητα.

«Τον Απρίλιο του 2024, εκείνο το απόγευμα που είχε “κοκκινίσει” ο ουρανός της  Αττικής από την αφρικανική σκόνη, η συγκέντρωση της στο επίπεδο του εδάφους ήταν πολύ μικρή. Εκείνο το απόγευμα ο σταθμός μέτρησης της σκόνης στο Θησείο έδειχνε μόλις 41 μικρογραμμάρια» λέει ο καθηγητής Περιβαλλοντικής Χημείας.

Κατά τη διάρκεια εκείνου του επεισοδίου, η αφρικανική σκόνη το μεγαλύτερο διάστημα της μέρας, παρέμεινε στα δύο χιλιόμετρα από την επφάνεια του εδάφους. Παρόλα αυτά, την επόμενη ημέρα, το σκηνικό άλλαξε και στην Αθήνα καταγράφηκε το πολύ υψηλό ποσοστό των 700 μικρογραμμαρίων.

Σημειώνεται πως η οριακή τιμή για την ανθρώπινη υγεία βάσει της ισχύουσας νομοθεσίας είναι τα 50 μικρογραμμάρια.

«Την άνοιξη, η αφρικανική σκόνη φτάνει πιο τακτικά στο επίπεδο που ζούμε» εξηγεί ο κ. Μιχαλόπουλος.

Οπως περιγράφει, η αφρικανική σκόνη είναι σαν μια κουρτίνα η οποία μπορεί να ξεκινά από το επίπεδο του εδάφους και να φτάνει ως τα τρία χιλιόμετρα. Οταν βρίσκεται πιο ψηλά στην ατμόσφαιρα, οι πολίτες καταλαβαίνουν τη σκόνη από τον τρόπο που κρύβει τον ήλιο και τη «σκονισμένη κουρτίνα» που απλώνει στον ουρανό.

Πιο «χειροπιαστή» στους πολίτες η αφρικανική σκόνη γίνεται όταν οι βροχές – γνωστές και ως λασποβροχές- την κατεβάζουν στο έδαφος και τη βλέπουμε να επικάθεται σε βεράντες και αυτοκίνητα.

«Να πούμε βέβαια πως το χώμα που βλέπουμε πάνω στο αυτοκίνητο μας δεν σημαίνει και υψηλές συγκεντρώσεις αφρικανικής σκόνης. Υψηλές συγκεντρώσεις έχουμε όταν η σκόνη κινείται λίγα μέτρα από το έδαφος» αποσαφηνίζει ο κ. Μιχαλόπουλος.

Το πρώτο επεισόδιο του Απριλίου, ένα από τα πιο σημαντικά των τελευταίων 25 ετών

Δεν συνέβη το ίδιο και με το πρώτο επεισόδιο αφρικανικής σκόνης για τον μήνα Απρίλιο (ξεκίνησε την 1η Απριλίου και έπληξε κυρίως την Κρήτη στο πλαίσιο της κακοκαιρίας Erminio).

Σημειώνεται πως ο Απρίλιος είναι ο κατεξοχήν μήνας όπου η αφρικανική σκόνη κάνει την εμφάνισή της στη χώρα μας.

«Την 1η Απριλίου είδαμε την ακραία τιμή των 3826 μg/m 3 στο Ηράκλειο Κρήτης» σημειώνει ο κ. Μιχαλόπουλος προσθέτοντας πως «ήταν ένα από τα πιο ισχυρά επεισόδια των τελευταίων 25 ετών στη χώρα μας».

Την τελευταία φορά που το….κοντέρ είχε φτάσει αυτές τις τόσο ακραίες τιμές ήταν το 2018, πάλι στην Κρήτη.

Οι συγκεντρώσεις μειώνονται, τα επεισόδια αυξάνονται

Παρόλα αυτά, σύμφωνα με τον κ. Μιχαλόπουλο, οι μετρήσεις των ειδικών δείχνουν πως τα επεισόδια με ακραίες και πολύ ηψηλές τιμές αφρικανικής σκόνης κοντά στο έδαφος τείνουν να μειώνονται τα τελευταία 15 χρόνια. Και όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στο Ισραήλ και στην Κύπρο. Και αυτό είναι σημαντικό απο επιδημιολογικής άποψης. Την ίδια στιγμή όμως, τα επεισόδια, ποσοτικά, αυξάνονται.

«Αυτή η μικρή αύξηση των επεισοδίων οφείλεται στους νοτιάδες, οι οποίοι είναι αυτοί που μεταφέρουν τη σκόνη από την Αφρική. Οι νότιοι άνεμοι αυξάνονται διαρκώς τα τελευταία 30 χρόνια» εξηγεί ο κ. Μιχαλόπουλος. Πια, στη Νότια Ελλάδα μία στις τρεις ημέρες του έτους επικρατούν νότιοι άνεμοι.

Σε κάθε περίπτωση, η αύξηση των επεισοδίων, σημαίνει ότι η έκθεση των πολιτών απέναντι στη βλαβερή για την υγεία αφρικανική σκόνη, αυξάνεται.

«Αλλωστε το όριο είναι όπως είπαμε 50 μικρογραμμάρια και αυτό το όριο ξεπερνιέται συχνά» επισημαίνει ο κ. Μιχαλόπουλος.

Ο κ. Λαγουβάρδος ασχολιάζει με τη σειρά του, πως λόγω της αυξημένης παρουσίας των νοτιάδων φέτος στη χώρα, τον περασμένο Ιανουάριο (έναν όχι τόσο συνηθισμένο μήνα για αφρικανική σκόνη στην Ελλάδα), η Κρήτη «χτυπήθηκε» από 5 επεισόδια αφρικανικής σκόνης.

Την άνοιξη η κατάσταση είναι πιο δύσκολη για τους πολίτες. Σύμφωνα με τον κ. Μιχαλόπουλο, τους ανοιξιάτικους μήνες το 30% περίπου των αιρούμενων σωματιδίων στη ατμόσφαιρα είναι σκόνη και γύρη. «Αυτή είναι μια διπλή επιβάρυνση για τους πολίτες» σχολιάζει ο καθηγητής.

Ο ίδιος αναφέρει πως σύμφωνα με διεθνείς μελέτες τα αιωρούμενα σωματίδια στην ατμόσφαιρα ευθύνονται για 7.000.000 πρόωρους θανάτους τον χρόνο σε όλο τον κόσμο.

Ο καθηγητής αναφέρει πως στη χώρα μας, οι πρόωροι θάνατοι λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης υπλογίζονται σε 10.000  με 12.000 ετησίως και εξ ’αυτών ένα 25% οφείλεται στην αφρικανική σκόνη.

Οι 2 περιπτώσεις σκόνης – Η «καλή» και η «κακή»

Δεν είναι όμως κάθε φορά το ίδιο επιβαρυντική η αφρικανική σκόνη που φτάνει στην Ελλάδα.

Μεγάλο μέρος της αφρικανικής σκόνης στη χώρα μας προέρχεται από τη λεκάνη Μποντέλε, η οποία βρίσκεται στο βόρειο-ανατολικό άκρο της λίμνης Τσαντ, στο κράτος του Τσαντ και είναι μια από τις σημαντικότερες πηγές αφρικανικής σκόνης παγκοσμίως.

Η λίμνη είναι μία από τις πιο γνωστές Dry Lakes/ ξηρές λίμνες. Από το 1961 μέχρι σήμερα έχει χάσει το 95% της έκτασης της -και- λόγω ξηρασίας.

«Στη συγκεκριμένη περιοχή, βαρομετρικά χαμηλά δρουν πάνω από τη ξηρή λίμνη σαν…μια σκούπα, σαν ένας απορροφητήρας. “Τραβάνε” τη σκόνη και τη μεταφέρουν» περιγράφει με γλαφυρό τρόπο ο κ. Μιχαλόπουλος. Οπως προσθέτει: «Το ότι αυτή η σκόνη είναι πολύ λεπτή τη βοηθάει να ταξιδεύει εύκολα».

Η σκόνη από τη λεκάνη Μποντέλε είναι για την Ελλάδα και την Ανατολική Μεσόγειο γενικότερα, η κύρια “πηγή” αφρικανικής σκόνης. Αλλες φορές, η σκόνη έρχεται από τη Λιβύη ή την Αλγερία.

Αν η σκόνη έρθει κατευθείαν από τη λίμνη στην Ελλάδα, τότε έχουμε να κάνουμε με “καθαρή αφρικανική σκόνη”. Η σύνθεση της αποτελείται από στοιχεία του στερεού φλοιού της γης και από ιχνοστοιχεία σε μικρές συγκεντρώσεις, όπως σίδηρος, φώσφορος κ.α  Υπάρχουν βέβαια και τοξικά μέταλλα εντός της σκόνης: μόλυβδος, βανάδιο, νικέλιο κ.α. Αυτά τα στοιχεία δεν βρίσκονται στη σκόνη σε διαλυτή μορφή. Αυτή ή όχι τόσο διαλυτή μορφή αφρικανικής σκόνης δεν περνάει σύμφωνα με τον  κ. Μιχαλόπουλο εύκολα στους πνεύμονες και μένει περισσότερο στη μύτη.

Αν η αφρικανική σκόνη πριν φτάσει στην Ελλάδα περάσει πάνω από το Κάιρο με την έντονα υποβαθμισμένη ατμόσφαιρα (μέχρι πριν κάποια χρόνια σε αυτή τη χώρα των 25.000.000 ανθρώπων ο μόλυβδος χρησιμοποιούνταν ως καύσιμο), τότε είναι ιδιαίτερα τοξική. Σε αυτή την περίπτωση, η σκόνη αναμειγνύεται με ρύπους και γίνεται πιο διαλυτή. Τα χαρακτηριστικά της γίνονται πιο υδατοδιαλυτά και κατά συνέπεια και πιο τοξικά για τον άνθρωπο. Επίσης, στην πιο διαλυτή μορφή της φτάνει πιο εύκολα στους πνεύμονες.

«Το έχουμε παρατηρήσει, ειδικά στην Κρήτη, στα επεισόδια αφρικανικής σκόνης που πέρασαν πάνω από το Κάιρο, να καταγράφονται αυξημένες συγκεντρώσεις τοξικών μετάλλων» εξηγεί ο κ. Μιχαλόπουλος.

Πάντως όσο πιο ανατολικά στη Μεσόγειο βρισκόμαστε, τόσο και τοξική είναι και η αφρικανική σκόνη.

«Αυτή την περίοδο με τον πόλεμο στη Μέση Ανάτολη, η αφρικανική σκόνη στις κοντινές περιοχές εμπεριέχει διάφορα επιβλαβή στοιχεία τόσω λόγω πολέμου όσο και έντονης βιομηχανικής δραστηριότητας. Η αφρικανική σκόνη σε Κύπρο, Ισραήλ και Λίβανο χαρακτηρίζεται από αυξημένες συγκεντρώσεις ρύπων».

Τα Λευκά όρη της Κρήτης μετά από ένα επεισόδιο αφρικανικής σκόνης τον μήνα Απρίλιο | Φωτογραφία: Ειρήνη Καλαϊτζάκη

Οι «αγαπημένοι» μήνες της σκόνης στη Μεσόγειο

Στην Ελλάδα, η πλειονότητα των επεισόδιων σκόνης λαμβάνει χώρα από Απρίλιο μέχρι και τέλος Ιουνίου. Επεισόδια σκόνης κάνουν την εμφάνισή τους και το φθινόπωρο. Ο Απρίλιος είναι ο κατεξοχήν «σκονισμένος» μήνας.

Φέτος, καταγράφηκε και ένα ασυνήθιστο σημαντικό επεισόδιο σκόνης τον Φεβρουάριο.

Στις δυτικές μεσογειακές χώρες – βλ. Ισπανία-, η σκόνη κάνει περισσότερο την εμφάνιση της τους καλοκαιρινούς μήνες.