Γιατί τα έργα της Φρίντα Κάλο δεν πρέπει να φύγουν από το Μεξικό

Μια από τις σημαντικότερες ιδιωτικές συλλογές μοντέρνας μεξικανικής τέχνης βρίσκεται στο επίκεντρο έντονης διαμάχης, καθώς σχεδιάζεται η μεταφορά της εκτός χώρας. Στον πυρήνα της υπόθεσης βρίσκεται η συλλογή Γκέλμαν — ένα σύνολο έργων τεράστιας καλλιτεχνικής και συμβολικής αξίας, που περιλαμβάνει και δεκάδες δημιουργίες της Φρίντα Κάλο — και η απόφαση να περάσει υπό τη διαχείριση της ισπανικής Banco Santander, προκαλώντας αντιδράσεις στον καλλιτεχνικό κόσμο του Μεξικού.

Ένα έργο σπάνιο — και διάσπαρτο

Η ένταση γίνεται πιο κατανοητή αν δει κανείς τους αριθμούς: σε ολόκληρο τον κόσμο υπάρχουν περίπου 150 πίνακες της Φρίντα Κάλο, όμως μόλις τέσσερις ανήκουν στη δημόσια κληρονομιά του Μεξικού. Συνολικά, μόνο επτά βρίσκονται εντός της χώρας, αν συμπεριληφθούν και ιδιωτικές συλλογές. Σε αυτό το ήδη περιορισμένο σύνολο, η συλλογή Γκέλμαν κατέχει τουλάχιστον 18 έργα της καλλιτέχνιδας — γεγονός που εξηγεί γιατί η πιθανή μεταφορά τους στην Ισπανία έχει προκαλέσει σοκ, αμφιβολία και οργή.

EPA/David de la Paz

Η διαχείριση από τη Santander και τα «σκοτεινά» σημεία

Από τον Ιανουάριο, τη διαχείριση της συλλογής έχει αναλάβει η Banco Santander, προσθέτοντας ακόμη ένα επεισόδιο σε μια μακρά αλυσίδα ασαφών εξελίξεων μετά τον θάνατο των αρχικών ιδιοκτητών, Ζακ και Νατάσα Γκέλμαν. Πολλοί επαγγελματίες του χώρου επισημαίνουν ότι οι μεξικανικές αρχές δεν στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων, τόσο ως προς την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς όσο και ως προς τη διαφάνεια.

Η τράπεζα θα διαχειρίζεται 160 έργα από τα περισσότερα από 300 που συγκροτούν τη συλλογή, μία από τις σημαντικότερες στο Μεξικό. Για τα υπόλοιπα έργα, ελάχιστα είναι γνωστά, πέρα από το ότι κάποια εξ αυτών πωλήθηκαν σε δημοπρασία πριν από περίπου ενάμιση χρόνο.

Ποιοι καλλιτέχνες περιλαμβάνονται

Η συλλογή δεν περιορίζεται στη Φρίντα Κάλο. Περιλαμβάνει επίσης έργα κορυφαίων μορφών της μεξικανικής τέχνης, όπως ο Ντιέγκο Ριβέρα, η Μαρία Ισκιέρδο, ο Ρουφίνο Ταμάγιο, ο Χοσέ Κλεμέντε Ορόσκο, ο Φρανσίσκο Τολέδο και ο Νταβίντ Αλφάρο Σικέιρος.

Το νομικό πλαίσιο και οι περιορισμοί

Τα έργα αυτά υπόκεινται σε αυστηρό καθεστώς προστασίας λόγω της δημόσιας και συμβολικής τους αξίας. Συνολικά 28 από τα 160 έχουν χαρακτηριστεί καλλιτεχνικά μνημεία, ενώ τα έργα της Κάλο προστατεύονται με ακόμη αυστηρότερες διατάξεις.

Όπως εξηγεί ο ειδικός στο πολιτιστικό δίκαιο Κάρλος Λάρα, τέτοιου είδους χαρακτηρισμοί — παρόμοιοι με εκείνους που έχουν εφαρμοστεί και σε άλλες χώρες, όπως στην περίπτωση έργου του Σορόγια που δεν επετράπη να εξαχθεί από την Ισπανία — λειτουργούν ουσιαστικά ως «περιορισμός της ιδιωτικής ιδιοκτησίας». Τα έργα χρειάζονται ειδικές άδειες για να μετακινηθούν ή να πωληθούν, ανεξάρτητα από το αν ανήκουν σε ιδιώτες ή στο Δημόσιο. «Αυτό αυξάνει την αξία τους, αλλά περιορίζει την κινητικότητά τους», σημειώνει.

Η αμφιλεγόμενη μεταβίβαση

Κρίσιμο σημείο της υπόθεσης είναι η αλυσίδα μεταβίβασης της συλλογής: από τον εκτελεστή της διαθήκης Ρόμπερτ Λίτμαν — μετά τον θάνατο της Νατάσα Γκέλμαν — πέρασε στην οικογένεια Ζαμπράνο του Μοντερέι, η οποία συνδέεται με την Cemex. Στη συνέχεια, μεταφέρθηκε «για μακρό χρονικό διάστημα» στην Banco Santander, μέσω μιας συμφωνίας που δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Δεν είναι σαφές αν υπάρχει επίσημη καταγραφή της μεταβίβασης από τον Λίτμαν στους Ζαμπράνο, ενώ το Εθνικό Ινστιτούτο Καλών Τεχνών (INBAL) δεν έχει επιβεβαιώσει τα σχετικά στοιχεία.

Ποιος είναι ο πραγματικός ιδιοκτήτης;

Το Ίδρυμα Santander αναφέρεται σταθερά στη συλλογή ως «Santander Gelman Collection», κάτι που έχει εγείρει υποψίες ότι τα έργα ίσως χρησιμοποιήθηκαν ως εγγύηση και ότι η τράπεζα μπορεί να έχει αποκτήσει πλήρη κυριότητα — όχι απλώς τη διαχείριση. Καμία από αυτές τις εκδοχές δεν έχει επιβεβαιωθεί, ενώ η οικογένεια Ζαμπράνο δεν έχει τοποθετηθεί δημόσια.

Τα έργα προγραμματίζεται να εκτεθούν στο νέο πολιτιστικό κέντρο Faro Santander στην πόλη Σανταντέρ της Ισπανίας, το οποίο αναμένεται να ανοίξει το φθινόπωρο.

Αντιδράσεις και διαρροές

Η υπόθεση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στον καλλιτεχνικό κόσμο. Η κριτικός τέχνης Μαρία Μινέρα επισημαίνει ότι το κράτος όχι μόνο δεν προστάτευσε τη συλλογή, αλλά υπέγραψε και μια συμφωνία που ευνοεί έναν ξένο χρηματοπιστωτικό οργανισμό.

Η συμφωνία δεν δόθηκε αρχικά στη δημοσιότητα και έγινε γνωστή μέσω διαρροής. Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία της είναι ότι επιτρέπει την επ’ αόριστον ανανέωση των αδειών παραμονής των έργων στο εξωτερικό. «Αν οι προσωρινές άδειες μπορούν να ανανεώνονται επ’ αόριστον, τότε ακυρώνεται ο ίδιος ο νόμος», υπογραμμίζει η Μινέρα.

Η θέση της Santander

Το Ίδρυμα Santander, σε ανακοίνωσή του στις 3 Απριλίου, διαβεβαίωσε ότι θα τηρήσει πλήρως τη μεξικανική νομοθεσία και ότι δεν υπάρχει πρόβλεψη για αλλαγή ιδιοκτησίας ή μόνιμη μεταφορά της συλλογής εκτός Μεξικού. Παράλληλα, λόγος γίνεται για πενταετή συνεργασία με τις μεξικανικές αρχές.

Ωστόσο, δηλώσεις του διευθυντή του Faro Santander, Ντανιέλ Βέγα, περί «ευελιξίας» της νομοθεσίας ως προς τις διεθνείς εκθέσεις έχουν εντείνει την ανησυχία.

Tate Modern/PA EPA/TATE MODERN

Η προσωρινή παραμονή στο Μεξικό

Η ένταση οδήγησε ακόμη και σε αναβολή των εγκαινίων του νέου κέντρου στην Ισπανία. Έτσι, 68 έργα της συλλογής εκτίθενται από τον Φεβρουάριο στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στην Πόλη του Μεξικού και θα παραμείνουν εκεί έως τις 19 Ιουλίου.

Η εξέλιξη αυτή απέτρεψε το ενδεχόμενο τα έργα να φύγουν από τη χώρα στα τέλη Ιουνίου, εν μέσω του Παγκοσμίου Κυπέλλου, κάτι που θα έπληττε την εικόνα της κυβέρνησης.

Τι προβλέπει η συμφωνία

Σύμφωνα με τη συμφωνία, τα έργα της Φρίντα Κάλο θα επιστρέφουν στο Μεξικό κάθε δύο χρόνια, με την πρώτη επιστροφή να έχει οριστεί για το 2028. Ωστόσο, οι ειδικοί εκφράζουν ανησυχίες για τις επιπτώσεις των συχνών μετακινήσεων στη συντήρησή τους.

Επιπλέον, δεν έχει δοθεί στη δημοσιότητα η τεχνική έκθεση που αξιολογεί την κατάσταση των έργων και την καταλληλότητα των μεταφορών.

Η απάντηση της κυβέρνησης

Η πρόεδρος του Μεξικού, Κλαούντια Σέινμπαουμ, απέρριψε τις επικρίσεις, τονίζοντας ότι το υπουργείο Πολιτισμού τηρεί τη νομοθεσία και προστατεύει την εθνική κληρονομιά. Παράλληλα, εξέφρασε ενόχληση για τη διεθνή δημοσιότητα που έχει λάβει το θέμα.

Ένα βαθύτερο πρόβλημα

Για πολλούς, το ζήτημα ξεπερνά τη συγκεκριμένη συλλογή. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός τέχνης Κουαουτέμοκ Μεδίνα, η υπόθεση αναδεικνύει τα όρια του νομικού πλαισίου προστασίας της σύγχρονης πολιτιστικής κληρονομιάς στο Μεξικό.

Τα έργα που δημιουργήθηκαν πριν από το 1824 προστατεύονται αυστηρά ως εθνική ιδιοκτησία. Αντίθετα, η μοντέρνα τέχνη δεν καλύπτεται από το ίδιο καθεστώς, με αποτέλεσμα να υπάρχει νομικό κενό.

Ο Ντιέγκο Ριβέρα,  και η τρίτη σύζυγός του, Φρίντα Κάλο, 5 Δεκεμβρίου 194 , Σαν Φρανσίσκο της Καλιφόρνια (φωτογραφία AP).

Η χαμένη ευκαιρία

Ο πρώην διευθυντής του INBAL, Χεράρδο Εστράδα, αποκάλυψε ότι το μεξικανικό κράτος είχε την ευκαιρία να αγοράσει τη συλλογή στις αρχές του 2000, μετά τον θάνατο της Νατάσα Γκέλμαν, όταν η αξία της εκτιμάτο στα 200-300 εκατομμύρια δολάρια. Ωστόσο, η αγορά δεν προχώρησε λόγω έλλειψης πόρων.

Ένα αίσθημα αδυναμίας

Σήμερα, η αξία της συλλογής έχει εκτοξευθεί, ενώ τα έργα έχουν αρχίσει να διασπώνται, χωρίς σαφή εικόνα για το πώς και με ποια έγκριση. Η μοναδική πρόσφατη επιτυχία του κράτους ήταν η ακύρωση δημοπρασίας δύο έργων της Μαρία Ισκιέρδο στη Νέα Υόρκη — σε μια υπόθεση όπου άλλα 30 έργα δεν κατάφεραν να προστατευτούν.

Το αίσθημα αδυναμίας που καταγράφηκε τότε επανέρχεται σήμερα πιο έντονο, καθώς 160 έργα βρίσκονται πλέον στα χέρια μιας ξένης τράπεζας, με ελάχιστη διαφάνεια τόσο από την πλευρά των αρχών όσο και από τους ιδιώτες που εμπλέκονται.

*Με πληροφορίες από: El Pais English