Χαραγμένα σχέδια 40.000 ετών πηγαίνουν πίσω μέχρι τις απαρχές της γραφής

Σταυροί, τελείες, αστέρια και γραμμές: κανείς δεν γνωρίζει τι σήμαιναν τα γεωμετρικά σχέδια που χάραξε σε μια σειρά αντικειμένων ένας από τους πρώτους λαούς της Ευρώπης πριν από περίπου 40.000 χρόνια. Σύμφωνα με μια νέα μελέτη, ίσως πρόκειται για σύμβολα που άνοιξαν το δρόμο για την επανάσταση της γραφής.

Η μελέτη εξετάζει 260 αντικείμενα που βρέθηκαν στη νότια Γερμανία και αποδίδονται στον ωριγκνασιανό πολιτισμό, τον οποίο εδραίωσαν πριν από 43.000 χρόνια κάποιοι από τους πρώτους Homo sapiens που έφτασαν από την Αφρική στην Ευρώπη.

Το νόημα των σχεδίων παραμένει άγνωστο, όμως η στατιστική ανάλυση τους αποκάλυψε ιδιότητες που παραπέμπουν σε μια από τις πρώτες μορφές της γραπτής γλώσσας, αναφέρουν γερμανοί ερευνητές στην επιθεώρηση PNAS.

Ο γραπτός λόγος πιστεύεται ότι πρωτοεμφανίστηκε με τη σφηνοειδή γραφή της Μεσοποταμίας πριν από περίπου 5.500 χρόνια. Αργότερα, διαφορετικά συστήματα γραφής αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα στην Αίγυπτο, την Κίνα και την Αμερική. Όμως το πώς εμφανίστηκε και εξελίχθηκε η γραφή παραμένει μέχρι σήμερα ένα μυστήριο.

Τα σχέδια του Ωριγκνάσιων ίσως προσφέρουν τώρα μια πολύτιμη ένδειξη. Η ομάδα του Κρίστιαν Μπεντζ, καθηγητή του Πανεπιστημίου του Σάαρλαντ, εξέτασε χιλιάδες χαραγμένα σχέδια σε 260 μικρά τέχνεργα από τις Σαουδικές Άλπεις στη Γερμανία, ηλικίας 43 έως 34 χιλιάδων ετών.

Ένα από αυτά είναι ο «Λατρευτής» (κεντρική εικόνα) που βρέθηκε το 1979 σε σπήλαιο της Κοιλάδας του Αχ, μια φιγούρα από χαυλιόδοντα μαμούθ που απεικονίζει ένα υβρίδιο ανθρώπου-λιονταριού. Άλλα τέχνεργα απεικονίζουν λιοντάρια των σπηλαίων και άλλα ζώα που πλέον έχουν εξαφανιστεί.

Φιγούρα μαμούθ από τις Σαουδικές Άλπεις με αλληλουχίες σταυρών και κουκκίδων (Universität Tübingen / Hildegard Jensen)

Σε πρώτη φάση, οι ερευνητές εφάρμοσαν στατιστικές μεθόδους και υπολογιστικά μοντέλα για να αναγνωρίσουν μοτίβα στα χιλιάδες χαραγμένα σχέδια που εξετάστηκαν. Στη συνέχεια, τα στατιστικά μοτίβα συγκρίθηκαν με πήλινες πινακίδες της Μεσοποταμίας με πρωτο-σφηνοειδή σύμβολα, τα οποία θεωρούνται προπομπός της σφηνοειδούς γραφής.

Τα αποτελέσματα της ανάλυσης δείχνουν ότι οι αλληλουχίες σχεδίων έχουν συγκεκριμένη δομή και ρυθμούς επανάληψης συμβόλων που ταιριάζουν στατιστικά με την πρωτο-σφηνοειδή γραφή.

«Λόγω  της υψηλής συχνότητας των επαναλήψεων και την υψηλή προβλεψιμότητα του επόμενου συμβόλου, δείξαμε ότι η εντροπία –ένα μέτρο της πυκνότητας της πληροφορίας- είναι συγκρίσιμη με αυτή της πρωτο-σφηνοειδούς γραφής» δήλωσε ο Μπεντζ, αναφερόμενος στον όγκο της πληροφορίας που αντιστοιχεί σε κάθε σύμβολο.

«Θα υποστηρίζαμε ότι αυτές οι ακολουθίες σημείων ξεπερνούν τη διακοσμητική χρήση. Συγκεκριμένα, τα στατιστικά μας αποτελέσματα δείχνουν ότι τα σχέδια εφαρμόζονταν επιλεκτικά και με βάση κανόνες» είπε.

Για παράδειγμα, σταυροί βρέθηκαν μόνο σε εργαλεία και σκαλισμένα ζώα, όχι όμως σε ανθρώπινες φιγούρες.

Πήλλινα πινακίδια πρωτο-σφηνοειδούς γραφής από την πόλη Ουρούκ στο σημερινό Ιράκ, ηλικίας περίπου 3.500 ετών (Staatliche Museen zu Berlin, Vorderasiatisches Museum / Olaf M. Tesmer)

Παρόλα αυτά, οι ερευνητές τονίζουν ότι τα σχέδια των Ωριγκνάσιων δεν μοιάζουν με τα σημερινά συστήματα γραφής, τα οποία κωδικοποιούν την προφορική γλώσσα και χαρακτηρίζονται από υψηλή πυκνότητα πληροφορίας.

Οι συχνές επαναλήψεις στα παλαιολιθικά σχέδια «δεν είναι χαρακτηριστικό που απαντά στην προφορική γλώσσα» είπε ο Μπεντζ.

Παρόλα αυτά, τα ευρήματα μαρτυρούν ότι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες που σκάλισαν τα σχέδια είχαν τις ίδιες νοητικές ικανότητες με τους ανθρώπους που ανέπτυξαν τη γραφή δεκάδες χιλιετίες αργότερα.

Και τα ευρήματα στις Σαουδικές Άλπεις της Γερμανίας δεν είναι μοναδικά. Αναρίθμητα εργαλεία και άλλα αντικείμενα της Παλαιολιθικής έχουν βρεθεί σε πολλές ακόμα περιοχές της Ευρώπης, επισήμανε η Έβα Ντουτκίβιτς, επιμελήτρια των Κρατικών Μουσείων του Βερολίνου και μέλος της ερευνητικής ομάδας.

«Υπάρχουν πολλές ακολουθίες σχεδίων που μπορούν να βρεθούν σε αντικείμενα» είπε. «Μόλις αρχίσαμε να ξύνουμε την επιφάνεια.»