Με αφορμή τον εορτασμό της επετείου απελευθέρωσης της πόλης των Αθηνών από το ζυγό του γερμανού κατακτητή (12 Οκτωβρίου 1944), θεωρήσαμε σκόπιμο και ωφέλιμο να μοιραστούμε μαζί σας τη μαρτυρία ενός κορυφαίου πνευματικού ανθρώπου, οικονομολόγου και ακαδημαϊκού, του Άγγελου Θ. Αγγελόπουλου (1904-1995), για τα γεγονότα του Οκτωβρίου του 1944, που έμελλε να επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό την πορεία της νεότερης Ελλάδας.

Και τούτο, διότι τον Οκτώβριο του 1944 δεν απελευθερώθηκε μόνον η πόλη των Αθηνών, γεγονός που ευλόγως ανακαλούμε στη μνήμη μας κάθε χρόνο, στις 12 του μηνός, αλλά και συνήφθη, πολύ μακριά από την ελληνική πρωτεύουσα, στη Μόσχα, η λεγόμενη συμφωνία των ζωνών επιρροής, που καθόρισε ουσιαστικά τις μετέπειτα εξελίξεις στη χώρα μας.

Στο πλαίσιο μιας μακράς συνέντευξης που παραχώρησε ο αείμνηστος καθηγητής στο διακεκριμένο φιλόλογο, θεολόγο και ιστορικό Σοφοκλή Γ. Δημητρακόπουλο σχετικά με την ταραγμένη για την Ελλάδα περίοδο της Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου (η εν λόγω συνέντευξη έλαβε τελικά τη μορφή βιβλίου, που εκδόθηκε το 1994 με τον τίτλο «Από την Κατοχή στον Εμφύλιο», εκδόσεις Παρουσία), γίνεται αναφορά τόσο στην ημέρα της Απελευθέρωσης όσο και στη συμφωνία της Μόσχας.

Ιδού λοιπόν πώς περιγράφει τα διαδραματισθέντα τον Οκτώβριο του 1944 ο Αγγελόπουλος:

Η ημέρα της Απελευθέρωσης ήταν για όλους η μεγάλη ημέρα της χαράς και της ελπίδας, αλλά και της ανησυχίας. «Ο βραχνάς της σκλαβιάς ετέλειωσε […] Ο λαός, ο ηρωικός λαός των Αθηνών, γιορτάζει αδελφωμένος τη λευτεριά του» αναφέρει το ιστορικό τηλεγράφημα που θα στείλει στον τότε πρωθυπουργό, Γεώργιο Παπανδρέου, που βρισκόταν ακόμα στην Κάβα ντέι Τιρρένι της Ιταλίας, η προσωρινή κυβερνητική επιτροπή της πόλης, που απετελείτο από τους Μανουηλίδη, Ζέβγο και Θεμ. Τσάτσο.

Εγώ τις ημέρες εκείνες βρισκόμουν ακόμα στο Λονδίνο για τις οικονομικές διαπραγματεύσεις με την αγγλική κυβέρνηση και δεν έζησα από κοντά στην Ελλάδα τη χαρά της Απελευθέρωσης μαζί με όλους εκείνους που αγωνίστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου και της Κατοχής. Πολλοί όμως έχουν περιγράψει με ζωντανά χρώματα την ημέρα της Απελευθέρωσης της Αθήνας και τη χαρά που επικρατούσε στο λαό, αλλά και την ανησυχία και την αβεβαιότητα για το μέλλον. Περιορίζομαι να αναφέρω εδώ ένα μικρό απόσπασμα από μια περιγραφή του Μίστου Τσάτσου, του εξαίρετου αυτού Έλληνα, που τόσο πρόωρα έχασε η χώρα μας, ο οποίος δεν παραλείπει, μαζί με τη χαρά, να προαισθάνεται και ανήσυχες εξελίξεις: «Ο κόσμος έκανε το σταυρό του και οι διαβάτες κλαίγοντες ησπάζοντο αλλήλους, αλλά κανείς ακόμα δεν ζητωκραύγαζε. Φόβος συνείχε τας ψυχάς, κληρονομία του παρελθόντος και διαίσθηση του μέλλοντος».

Εκτός όμως από τον Μίστο Τσάτσο, που μας δίνει την ενθουσιώδη αυτή αλλά και γεμάτη ανησυχίες περιγραφή της ημέρας της Απελευθέρωσης, θα μου επιτραπεί να παραθέσω και ένα μικρό απόσπασμα από το έργο του συναδέλφου μου ακαδημαϊκού και εξαίρετου λογοτέχνη Πέτρου Χάρη «Ημέρες οργής», όπου διατυπώνει κι αυτός την ανησυχία του και τους φόβους του για τους κινδύνους που απειλούσαν τη χώρα:

«Η πρώτη μέρα της λευτεριάς είναι ένα μεγάλο ποτάμι. Βλέπεις στους δρόμους και στις πλατείες της Αθήνας μια φουρτουνιασμένη ανθρωποθάλασσα, που όλο και μεγαλώνει, όλο και πλαταίνει, και γεμίζει την πόλη με τη βουή μιας δύναμης που θέλει να ξεσπάσει, ν’ αλαφρώσει από την οργή που πολύ την έχει βασανίσει, να γίνει παντού κυρίαρχη και να μη βρίσκει πουθενά εμπόδια. […] Όλοι και όλα νιώθεις πως κάποια ετοιμασία κάνουν. Κι αν στήσεις μ’ επιμονή αυτί, ακούς, ξεχωρίζεις τα βήματα μιας νέας ζωής, που έρχεται με καλπασμό».

Και πράγματι. Ο ηρωικός λαός μας, που τόσο αποφασιστικά αγωνίστηκε να αποτινάξει το ζυγό της σκλαβιάς, ανησυχούσε για το τι μπορούσε να επακολουθήσει, γιατί διαισθανόταν τους κινδύνους που μπορούσαν να προέλθουν από τους ξένους, που θα χρησιμοποιούσαν δικούς μας ανθρώπους για να πετύχουν τους δικούς τους σκοπούς. Είναι γνωστό ότι οι ξένοι, οι Μεγάλοι, κατά κανόνα, ενδιαφέρονται πρώτιστα για τα δικά τους συμφέροντα και αδιαφορούν για εκείνα των μικρών λαών, ανεξάρτητα αν οι λαοί αυτοί έχουν θυσιαστεί για τους κοινούς σκοπούς. Και δυστυχώς η ιστορία της Ελλάδας είναι γεμάτη από τις επεμβάσεις αυτές των ξένων για την εξυπηρέτηση των δικών τους συμφερόντων, κάτι που οι Έλληνες δύσκολα ή πολύ αργά κατανοούμε, οπότε το κακό έχει επέλθει.

Και συνεχίζει ο Αγγελόπουλος όσον αφορά τη συμφωνία της Μόσχας ως εξής:

Με την επίσκεψη του Τσώρτσιλ τον Οκτώβριο του 1944 στη Μόσχα επισημοποιήθηκαν τα σχετικά με τις σφαίρες επιρροής και καθορίστηκαν τα οριστικά ποσοστά μεταξύ Άγγλων και Σοβιετικών στις Ανατολικές Χώρες, καθώς και στην Ελλάδα. Πρόκειται για μια κοσμοϊστορική συμφωνία, καταδικαστέα βέβαια, που θα επηρεάσει τις μετέπειτα εξελίξεις στην Ελλάδα. Για τα γεγονότα που έλαβαν χώρα την εποχή εκείνη σκόπιμο είναι να αναφερθούμε στον ίδιον τον Τσώρτσιλ, που στα «Απομνημονεύματά» του μας δίνει μια ζωντανή περιγραφή αυτής της συμφωνίας. Ιδού το σχετικό απόσπασμα:

Το απόγευμα της 9ης Οκτωβρίου προσγειωθήκαμε στο αεροδρόμιο της Μόσχας, όπου γίναμε με πολλή εγκαρδιότητα και πολλές τιμές δεκτοί από τον Μολότωφ και διάφορες άλλες υψηλές προσωπικότητες. Αυτή τη φορά μείναμε στην ίδια τη Μόσχα και μας περιέβαλαν με κάθε φροντίδα και άνεση. Είχα ένα μικρό σπίτι, τέλεια επιπλωμένο, και ο Άντονυ [Ήντεν] ένα άλλο, πολύ κοντά στο δικό μου. Με χαρά γευματίσαμε μόνοι και ανεπαύθημεν. Η πρώτη σημαντική συνάντησις έλαβε χώρα στο Κρεμλίνο το ίδιο βράδυ, στις 10 μ.μ. Μόνον ο Στάλιν, ο Μολότωφ, ο Ήντεν και εγώ ήμασταν παρόντες, με διερμηνείς τον Ταγματάρχη Μπιρς και τον Παυλώφ. 

[…] Η στιγμή ήταν ευνοϊκή για να ενεργήσω και γι’ αυτό δήλωσα: «Ας ρυθμίσουμε τας υποθέσεις μας των Βαλκανίων. Τα στρατεύματά σας ευρίσκονται εις Ρουμανίαν και Βουλγαρίαν. Έχομεν συμφέροντα, αποστολάς και πράκτορας εις τας χώρας αυτάς. Ας αποφύγουμε να έλθουμε εις σύγκρουσιν διά θέματα τα οποία δεν αξίζουν τον κόπον. Όσον αφορά τη Μεγάλη Βρετανία και τη Ρωσία, τι θα λέγατε διά μιαν υπεροχήν υμών κατά 90% εις την Ρουμανίαν, μίαν ημετέραν κυριαρχίαν κατά 90% εις την Ελλάδα και μίαν ισότητα 50-50 εις Γιουγκοσλαβίαν;» Ενώ μετέφραζαν τα λόγια μου, έγραψα σε μισό φύλλο χαρτιού:

Ρουμανία: Ρωσία 90%, Οι λοιποί 10%

Ελλάς: Μεγάλη Βρετανία 90% (εν συμφωνία μετά των Ηνωμένων Πολιτειών), Ρωσία 10%

Γιουγκοσλαβία: 50-50%

Ουγγαρία: 50-50%

Βουλγαρία: Ρωσία 75%, Οι λοιποί 25%

Έσπρωξα το χαρτί εμπρός στον Στάλιν, στον οποίον είχε γίνει ήδη η μετάφρασις των προηγουμένων. Ακολούθησε μια μικρή παύσις. Κατόπιν επήρε στο χέρι το μπλε του μολύβι, χάραξε ένα μεγάλο σημείο επάνω στο χαρτί, για να δείξει ότι το εγκρίνει, και μου επέστρεψε το χαρτί. Τα πάντα τακτοποιήθηκαν σε λιγότερο χρόνο απ’ ό,τι χρειάζεται τώρα για να τα γράψω.

Βεβαίως, είχαμε μελετήσει πολύν καιρό και με προσοχή το ζήτημα, και οι συμφωνίες αυτές ήσαν για την πολεμική και μόνον περίοδο. Όλα τα ευρύτερα προβλήματα παρέμεναν εκκρεμή από τις δύο πλευρές, για ό,τι ελπίζαμε τότε ότι θα ήταν μία διάσκεψις γύρω από το τραπέζι της ειρήνης μετά τη νίκη.

Ακολούθησε κατόπιν μακρά σιωπή. Το χαρτί, με την μπλε του γραμμή, παρέμενε στο κέντρο του τραπεζιού. Είπα τελικά: «Μήπως θεωρηθεί κάπως κυνικόν το να έχουμε ρυθμίσει τα προβλήματα αυτά από τα οποία εξαρτάται η τύχη εκατομμυρίων ατόμων κατά έναν τόσο πρόχειρον τρόπο; Ας κάψουμε το χαρτί αυτό». «Όχι, κρατήστε το» είπε ο Στάλιν.

Έτσι περιγράφει ο Τσώρτσιλ την καταπληκτική αυτή σκηνή, που καθόρισε τις τύχες των λαών της Ανατολικής Ευρώπης και ιδιαίτερα της χώρας μας, δίχως να ακουστεί η φωνή των λαών αυτών και προπαντός της Ελλάδας, που τόσες θυσίες υπέστη και που συνέβαλε αποφασιστικά στην έκβαση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Έτσι οι Μεγάλοι ρύθμισαν κατά τρόπο κυνικό και πρόχειρο, όπως ομολογεί ο ίδιος ο Τσώρτσιλ, τις τύχες εκατομμυρίων ανθρώπων.

Τα ποσοστά αυτά που προτάθηκαν από τον Τσώρτσιλ έγιναν ευχαρίστως αποδεκτά από τον Στάλιν, αφού άλλωστε ουσιαστικά είχαν προσυμφωνηθεί ανεπίσημα. Ο Στάλιν έκρινε φυσιολογική την εξέλιξη αυτή ως προς τις Ανατολικές Χώρες, έπειτα από τις πολλές θυσίες που είχε υποστεί η χώρα του κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, η εκχώρηση ποσοστών επιρροής για τη Μεγάλη Βρετανία στις Ανατολικές Χώρες δεν τον ανησυχούσε, γιατί πίστευε, όπως και συνέβη, ότι η εκχώρηση αυτή θα ήταν περισσότερο θεωρητική, αφού στην πραγματικότητα η σοβιετική επιρροή, λόγω της γειτνίασης με τις χώρες αυτές, θα ήταν κυριαρχική. Όσον αφορά την Ελλάδα, το 10% που παραχωρούσε ο Τσώρτσιλ στη Σοβιετική Ένωση ικανοποιούσε τον Στάλιν, γιατί του έδινε το δικαίωμα να παρεμβαίνει άμεσα ή έμμεσα, ώστε να εξασφαλίσει την πλήρη κυριαρχία του στις Ανατολικές Χώρες.

Από την πλευρά του, ο Τσώρτσιλ συνέχισε στην περίπτωση αυτήν την παραδοσιακή πολιτική της τότε βρετανικής αυτοκρατορίας να εμποδίζει με κάθε μέσο οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή δύναμη να κατέβει στον ευαίσθητο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου μέσω Ελλάδας και Τουρκίας.

Όσοι και όσες διαβάσατε τις παραπάνω γραμμές πρέπει να έχετε κατά νουν ότι αποτελούν τη μαρτυρία μιας προσωπικότητας του πνεύματος, αλλά και ενός ανθρώπου της δράσεως (πέραν των άλλων, διετέλεσε Γραμματέας Οικονομικών της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, γνωστής ως Π.Ε.Ε.Α., και υφυπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης εθνικής ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου), ο οποίος ανέκαθεν θεωρούσε την εθνική ενότητα και ομοψυχία ως πρωταρχική προϋπόθεση και βασικό παράγοντα για μια αναγεννητική προσπάθεια του έθνους.

Θέλουμε να πιστεύουμε ότι φωνές νηφαλιότητας και αντικειμενικότητας, όπως αυτή του Άγγελου Αγγελόπουλου, θα ακούγονται και θα εκτιμώνται πάντα, θα μας βοηθούν να ξεπερνούμε μύθους, φανατισμούς, υπερβολές και υπεραπλουστεύσεις, δεινά που ανέκαθεν ταλάνιζαν τον πολιτικό και κοινωνικό βίο της χώρας μας.