Παγκόσμιος συναγερμός για τη στέγαση

Η στεγαστική κρίση δεν αποτελεί πλέον πρόβλημα μόνο των μεγάλων δυτικών μητροπόλεων ή των πιο αδύναμων κοινωνικών ομάδων. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ, εξελίσσεται σε μία από τις μεγαλύτερες παγκόσμιες προκλήσεις των επόμενων δεκαετιών, με διαστάσεις που αγγίζουν πλέον την οικονομία, την κοινωνική συνοχή, τη δημοκρατική σταθερότητα και την ίδια τη βιωσιμότητα των πόλεων.

Η προειδοποίηση του OHE-Habitat ότι περίπου τρία δισεκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως στερούνται αξιοπρεπούς κατοικίας προκαλεί σοκ. Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η εκτίμηση ότι αν δεν υπάρξουν άμεσες παρεμβάσεις, έως το 2050 έως και τρία δισεκατομμύρια άνθρωποι μπορεί να ζουν σε παραγκουπόλεις και άτυπους οικισμούς. Πρόκειται για έναν αριθμό που αποτυπώνει το μέγεθος μιας κρίσης χωρίς ιστορικό προηγούμενο.

Το θέμα κυριαρχεί πλέον στην παγκόσμια ατζέντα, με τη 13η Παγκόσμια Αστική Διάσκεψη του ΟΗΕ στο Μπακού να επικεντρώνεται ακριβώς στο μέλλον της κατοικίας και των πόλεων. Το γεγονός ότι δεκάδες χιλιάδες εκπρόσωποι κυβερνήσεων, οργανισμών, πολεοδόμων, επιχειρήσεων και επιστημονικών φορέων συζητούν πλέον τη στέγαση ως κεντρικό ζήτημα παγκόσμιας σταθερότητας δείχνει πόσο βαθιά έχει μεταβληθεί το πρόβλημα.

Για δεκαετίες, η κατοικία θεωρούνταν κυρίως ζήτημα κοινωνικής πολιτικής. Σήμερα αντιμετωπίζεται ως παράγοντας που επηρεάζει άμεσα την οικονομική ανάπτυξη, τη δημογραφία, τις μεταναστευτικές ροές, τη δημόσια υγεία και την πολιτική σταθερότητα. Η αδυναμία εκατομμυρίων ανθρώπων να αποκτήσουν πρόσβαση σε προσιτή και ασφαλή κατοικία δημιουργεί ήδη έντονες κοινωνικές εντάσεις σε πολλές χώρες.

Η κρίση έχει πολλές αιτίες και καμία εύκολη λύση. Η ταχύτατη αστικοποίηση αποτελεί ίσως τον βασικότερο παράγοντα. Το 2009 ο πλανήτης πέρασε για πρώτη φορά το ιστορικό σημείο όπου περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν σε πόλεις παρά στην ύπαιθρο. Από τότε οι αστικές περιοχές διογκώνονται με πρωτοφανείς ρυθμούς. Εκατομμύρια άνθρωποι μετακινούνται προς τα μεγάλα αστικά κέντρα αναζητώντας εργασία, ασφάλεια και καλύτερες συνθήκες ζωής, όμως οι πόλεις αδυνατούν να ανταποκριθούν στην εκρηκτική ζήτηση.

Παράλληλα, το κόστος κατοικίας έχει εκτοξευθεί σχεδόν παντού. Σε πολλές χώρες, τα ακίνητα μετατράπηκαν τα τελευταία χρόνια σε επενδυτικό προϊόν υψηλής απόδοσης, προσελκύοντας τεράστια διεθνή κεφάλαια. Τα funds, οι βραχυχρόνιες μισθώσεις, η τουριστική αξιοποίηση ακινήτων και η αυξημένη κερδοσκοπία εκτόξευσαν τις τιμές αγοράς και ενοικίασης σε επίπεδα δυσανάλογα με τα πραγματικά εισοδήματα των πολιτών.

Ενα στα πέντε νοικοκυριά δίνει το 40%

Ο ΟΗΕ επισημαίνει ότι ήδη ένα στα πέντε νοικοκυριά παγκοσμίως δαπανά πάνω από το 40% του εισοδήματός του για στέγαση. Σε πολλές μεγαλουπόλεις, ιδιαίτερα για τους νέους, η πρόσβαση σε αυτόνομη κατοικία μοιάζει πλέον σχεδόν αδύνατη. Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται στις φτωχές χώρες. Από τη Νέα Υόρκη και το Λονδίνο μέχρι τη Μαδρίτη, το Παρίσι και την Αθήνα, η στεγαστική πίεση εντείνεται συνεχώς.

Η πανδημία επιδείνωσε ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Η Covid-19 ανέδειξε πόσο στενά συνδέεται η κατοικία με τη δημόσια υγεία, την οικονομική ασφάλεια και την κοινωνική ανθεκτικότητα. Τα lockdowns αποκάλυψαν με σκληρό τρόπο τις τεράστιες ανισότητες ανάμεσα σε όσους διαθέτουν ασφαλή και ποιοτική κατοικία και σε όσους ζουν σε υπερπλήρεις ή επισφαλείς συνθήκες.

Την ίδια στιγμή, η κλιματική κρίση δημιουργεί νέες πιέσεις. Οι πλημμύρες, οι πυρκαγιές, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και τα ακραία καιρικά φαινόμενα απειλούν ολοένα περισσότερες κατοικημένες περιοχές. Εκατομμύρια άνθρωποι αναμένεται να μετακινηθούν τα επόμενα χρόνια λόγω περιβαλλοντικών καταστροφών, αυξάνοντας περαιτέρω την πίεση στις πόλεις και στα συστήματα στέγασης.

Ιδιαίτερα ανησυχητική θεωρείται η εξάπλωση των άτυπων οικισμών και παραγκουπόλεων. Σε πολλές περιοχές της Ασίας και της Αφρικής, οι πόλεις επεκτείνονται τόσο γρήγορα ώστε η οργανωμένη πολεοδομία αδυνατεί να ακολουθήσει. Εκατομμύρια άνθρωποι εγκαθίστανται σε πρόχειρους οικισμούς χωρίς επαρκές νερό, αποχέτευση, ηλεκτρισμό ή βασικές υπηρεσίες. Οι συνθήκες αυτές δημιουργούν τεράστιους κινδύνους για τη δημόσια υγεία, την εγκληματικότητα και την κοινωνική σταθερότητα.

Η στεγαστική κρίση μετατρέπεται σταδιακά και σε πολιτικό ζήτημα υψηλής έντασης. Η αδυναμία των νέων να αποκτήσουν σπίτι, η αύξηση των ενοικίων και η κοινωνική ανασφάλεια ενισχύουν τη δυσαρέσκεια απέναντι στις κυβερνήσεις και τροφοδοτούν πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις. Σε αρκετές χώρες, η κατοικία εξελίσσεται ήδη σε κεντρικό πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο ΟΗΕ επιμένει ότι η λύση δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στην κατασκευή περισσότερων κατοικιών. Το ζήτημα αφορά συνολικά το μοντέλο ανάπτυξης των πόλεων. Χρειάζονται νέες πολιτικές κοινωνικής κατοικίας, έλεγχος της κερδοσκοπίας, βιώσιμες μεταφορές, ανθεκτικές υποδομές, πράσινοι χώροι και σχεδιασμός που θα επιτρέπει στις πόλεις να παραμένουν λειτουργικές και ανθρώπινες.

Η συζήτηση για τη στέγαση συνδέεται πλέον άμεσα και με την τεχνολογία. Έξυπνες πόλεις, ψηφιακός πολεοδομικός σχεδιασμός, ενεργειακά αποδοτικά κτίρια και νέες μορφές αστικής κινητικότητας αποτελούν μέρος της προσπάθειας για ένα διαφορετικό μοντέλο αστικής ανάπτυξης. Ωστόσο, πολλοί ειδικοί προειδοποιούν ότι χωρίς κοινωνική διάσταση, ακόμη και οι πιο προηγμένες τεχνολογικές λύσεις κινδυνεύουν να εξυπηρετήσουν μόνο όσους ήδη έχουν πρόσβαση σε πόρους και κεφάλαια.

Το μεγάλο δίλημμα του 21ου αιώνα γίνεται πλέον όλο και πιο σαφές: πώς θα μπορέσουν οι πόλεις να παραμείνουν βιώσιμες, λειτουργικές και κοινωνικά ισορροπημένες σε έναν κόσμο αυξανόμενων ανισοτήτων, δημογραφικής πίεσης και κλιματικής αβεβαιότητας.

Γιατί τελικά η κατοικία δεν είναι απλώς ένα ακίνητο ή μια επένδυση. Είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζονται η κοινωνική συνοχή, η αξιοπρέπεια και η σταθερότητα ολόκληρων κοινωνιών.