Από τον Μπάντι Χόλι στην Αριάνα Γκράντε: Πόση «ταυτότητα» έχει απομείνει στις φωνές της ποπ;

Η φωνή στην ποπ μουσική παρουσιάζεται συχνά ως το πιο «αληθινό» στοιχείο ενός τραγουδιού. Στην πραγματικότητα, όμως, εδώ και δεκαετίες είναι και το πιο επεξεργασμένο. Από τις πρώτες τεχνικές ηχογράφησης που έκαναν έναν τραγουδιστή να ακούγεται σαν να συνοδεύει τον εαυτό του, μέχρι το autotune και τη σημερινή τεχνητή νοημοσύνη που μπορεί να κλωνοποιήσει μια φωνή μέσα σε λίγα λεπτά, η ανθρώπινη ερμηνεία στην ποπ δεν έμεινε ποτέ «ανέγγιχτη».

Η συζήτηση επιστρέφει κάθε λίγα χρόνια: πόση τεχνολογία χωράει σε μια φωνή πριν πάψει να ακούγεται ως ανθρώπινη; Και, κυρίως, πότε η επεξεργασία παύει να ενισχύει την ερμηνεία και αρχίζει να την αντικαθιστά;

Η φωνητική επεξεργασία δεν είναι νέα υπόθεση. Είναι πανταχού παρούσα στην παραγωγή της ποπ μουσικής και αποτελεί βασικό κομμάτι της. Ξεκινά από τις αυτο-αρμονίες των δίσκων της δεκαετίας του 1950, περνά στην τεχνολογία autotune των 90s και φτάνει σήμερα σε επεξεργασία με ακρίβεια χιλιοστού του δευτερολέπτου, όπου εκατοντάδες διαφορετικές φωνητικές λήψεις μπορούν να συνδυαστούν ακόμη και στο επίπεδο μιας συλλαβής.

Στο ίδιο πεδίο έχει μπει πλέον δυναμικά και η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη. Πλατφόρμες όπως το Suno γνωρίζουν τεράστια δημοφιλία, καθώς μπορούν να κλωνοποιήσουν μια φωνή μέσα σε λίγα λεπτά. Έτσι, μπορεί να δημιουργηθεί αυτόματα ένα τραγούδι με τη φωνή κάποιου, ανεξάρτητα από το αν ο ίδιος τραγουδά σωστά ή αν διαθέτει τεχνικές φωνητικές ικανότητες.

Η ίδια τεχνολογία μπορεί επίσης να πάρει μια ήδη γνωστή φωνή και να τη μεταφέρει σε ένα εντελώς διαφορετικό τραγούδι. Ενδεικτικό είναι ένα mashup του Cotton Eye Joe, στο οποίο ακούγεται μια ψηφιακή εκδοχή της Έιμι Γουάινχαουζ να το «ερμηνεύει».

Το ερώτημα, λοιπόν, γίνεται όλο και πιο πιεστικό: υπάρχει ένα όριο πέρα από το οποίο η φωνή έχει δεχτεί τόση παρέμβαση ώστε η ταυτότητα του τραγουδιστή να έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί;

Ακολουθούν έξι τραγούδια που δείχνουν πώς η τεχνολογία άλλαξε την ανθρώπινη φωνή στην ποπ μουσική από τη δεκαετία του 1950 έως σήμερα.

Μπάντι Χόλι – Words of Love, 1957

Μία από τις πρώτες καθοριστικές τεχνικές ήταν το double tracking: δύο ξεχωριστές ηχογραφήσεις της ίδιας φωνής παίζονται ταυτόχρονα, δημιουργώντας την αίσθηση μιας πιο «γεμάτης» και πυκνής ερμηνείας.

Η τεχνική αυτή έγινε εφικτή χάρη στη δημιουργική αξιοποίηση των εξελίξεων στην τεχνολογία ηχογράφησης τη δεκαετία του 1950. Στο Words of Love, ο Μπάντι Χόλι δεν περιορίστηκε απλώς στο να διπλασιάσει τη φωνή του. Προχώρησε ακόμη περισσότερο, κάνοντας αρμονίες με τον ίδιο του τον εαυτό.

Η ιδέα αυτή παραμένει ζωντανή στη σύγχρονη παραγωγή και χρησιμοποιείται ακόμη από πρωτοποριακούς μουσικούς όπως η Ίμοτζεν Χιπ.

The Beatles – When I’m 64, 1967

Στο When I’m 64, οι Beatles αξιοποίησαν μια χαρακτηριστική τεχνική αλλοίωσης του τονικού ύψους της φωνής. Η αλλαγή γινόταν με έναν απλό αλλά αποτελεσματικό τρόπο: μεταβάλλοντας την ταχύτητα αναπαραγωγής της ταινίας πάνω στην οποία είχε ηχογραφηθεί το φωνητικό.

Με την ελαφρά αύξηση της ταχύτητας της ταινίας, η φωνή απέκτησε πιο ψηλή και εύθραυστη χροιά, ενισχύοντας την εικόνα του 64χρονου άνδρα που περιγράφει το τραγούδι.

Την ίδια τεχνική χρησιμοποίησε συχνά και ο Prince. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Housequake, από το άλμπουμ Sign o’ the Times του 1987.

Kraftwerk – Autobahn, 1974

Με το Autobahn, οι Kraftwerk έφεραν στο προσκήνιο μια φωνή που ακούγεται σχεδόν μηχανική. Η ρομποτική αίσθηση στο ξεκίνημα του κομματιού οφείλεται στη χρήση του Vocoder.

Το Vocoder συνδυάζει την ανθρώπινη φωνή με τον ήχο ενός συνθεσάιζερ, δημιουργώντας ένα παράξενο, φουτουριστικό αποτέλεσμα. Δεν πρόκειται απλώς για διόρθωση ή ενίσχυση της φωνής, αλλά για μεταμόρφωσή της σε κάτι υβριδικό: μισό ανθρώπινο, μισό μηχανικό.

Χρόνια αργότερα, η ίδια τεχνολογία θα ακουγόταν σε κομμάτια όπως το Harder, Better, Faster, Stronger των Daft Punk, το 2001.

Milli Vanilli – Girl You Know It’s True, 1988

Η περίπτωση των Milli Vanilli παραμένει μία από τις πιο αμφιλεγόμενες στην ιστορία της ποπ. Στο Girl You Know It’s True, τα φωνητικά δεν είχαν ερμηνευτεί από τους δύο καλλιτέχνες που εμφανίζονταν ως πρόσωπα του συγκροτήματος. Αντί γι’ αυτούς, άλλοι, ανώνυμοι τραγουδιστές ηχογράφησαν τις φωνές για τα άλμπουμ, ενώ οι δύο σταρ μιμούνταν ότι τραγουδούσαν.

Όταν η αλήθεια αποκαλύφθηκε, ξέσπασε σάλος.

Αν και εδώ δεν μιλάμε αυστηρά για τεχνική φωνητικής επεξεργασίας, πρόκειται για κομβικό σημείο στην ιστορία της ποπ: τη στιγμή όπου η μουσική αρχίζει να εμπορευματοποιείται όχι μόνο ως τραγούδι, αλλά ως συνολικό προϊόν εικόνας, παρουσίας και performance.

Στην εποχή του MTV, οι εμφανίσεις με προηχογραφημένα φωνητικά βγήκαν στο προσκήνιο. Οι καλλιτέχνες, και κυρίως οι ποπ σταρ, άρχισαν να κάνουν playback πάνω στην «τέλεια» εκδοχή της ηχογράφησης.

Δεν άργησαν, όμως, να εμφανιστούν και οι αντιδράσεις. Στο βρετανικό Top of the Pops, οι Oasis αξιοποίησαν το playback ειρωνικά, υπερτονίζοντας επίτηδες ότι η εμφάνισή τους δεν ήταν ζωντανή.

Αντίστοιχα, το 2004, η Άσλι Σίμπσον βρέθηκε σε δύσκολη θέση στο Saturday Night Live, όταν αποκαλύφθηκε το lip-syncing της επειδή άρχισε να παίζει λάθος κομμάτι.

Cher – Believe, 1998

Με το Believe, η Cher έγινε συνώνυμη με μια νέα εποχή στη χρήση του autotune. Το τραγούδι ήταν από τα πρώτα mainstream παραδείγματα όπου η συγκεκριμένη τεχνολογία δεν χρησιμοποιήθηκε απλώς για να φέρει μια φωνή «στον τόνο», αλλά ως καθαρό ηχητικό εφέ.

Το αποτέλεσμα ακούγεται κυρίως στα κουπλέ και στα pre-choruses του τραγουδιού. Η φωνή παίρνει εκείνη τη χαρακτηριστική, σχεδόν μεταλλική καμπύλη που αργότερα θα γινόταν αναγνωρίσιμο στοιχείο της σύγχρονης ποπ και hip-hop παραγωγής.

Το Believe λειτούργησε ως καταλύτης. Άνοιξε τον δρόμο ώστε το autotune να θεωρείται πλέον όχι απλώς εργαλείο διόρθωσης, αλλά κανονική τεχνική παραγωγής. Η χρήση του σήμερα φαίνεται χαρακτηριστικά σε καλλιτέχνες όπως η Charli XCX.

Αριάνα Γκράντε – 7 Rings, 2019

Στη σύγχρονη μουσική παραγωγή, η επεξεργασία των φωνητικών έχει φτάσει σε επίπεδο αδιανόητο για τις προηγούμενες δεκαετίες. Δεν μιλάμε πια για το κόψιμο της ταινίας με ξυραφάκι, όπως γινόταν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στη δεκαετία του 1960, όταν οι παραγωγοί προσπαθούσαν να ενώσουν μία ή δύο φωνητικές λήψεις.

Σήμερα, τα μουσικά λογισμικά επιτρέπουν επεξεργασία πέρα ακόμη και από τη μεμονωμένη συλλαβή. Είναι πλέον κοινή πρακτική να συνδυάζονται, να διορθώνονται και να «χτίζονται» φωνητικές λήψεις με τέτοια λεπτομέρεια ώστε να προκύπτει η «τέλεια» ερμηνεία.

Στο 7 Rings της Αριάνα Γκράντε, η τεχνολογία χρησιμοποιείται με έναν ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τρόπο. Η παραγωγή μοιάζει να αφαιρεί σχεδόν τη βιολογική ανάγκη της αναπνοής. Πρόκειται για στιλιστική επιλογή, αλλά και για τεχνικό επίτευγμα στη φωνητική στρωμάτωση και επεξεργασία.

Στο κομμάτι υπάρχουν πολλά ακόμη εφέ επεξεργασίας φωνής, όμως η ελάχιστη παρουσία αναπνοών είναι ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία.

Η Γκράντε είναι επίσης γνωστή για τη χρήση των MiMu Gloves της Ίμοτζεν Χιπ, τα οποία της επιτρέπουν να ελέγχει και να μεταμορφώνει τον ήχο της φωνής της μέσα από κινήσεις των χεριών.

Πότε η τεχνολογία γίνεται υπερβολή;

Καλλιτέχνες όπως η Αριάνα Γκράντε χρησιμοποιούν την τεχνολογία δημιουργικά, ως μέρος της καλλιτεχνικής τους γλώσσας. Ωστόσο, ειδικά το autotune έχει πλέον γίνει σχεδόν στάνταρ στην ηχογραφημένη μουσική και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και στις ζωντανές εμφανίσεις.

Ο Τζάστιν Χόκινς έχει υποστηρίξει ότι πολλοί τραγουδιστές ακούγονται ξεχωριστοί ακριβώς επειδή δεν είναι «τέλειοι» και δεν τραγουδούν με απόλυτη ακρίβεια στον τόνο. Ο χαρακτήρας, η ιδιαιτερότητα και η ανθρώπινη χροιά τους βρίσκονται στα ενδιάμεσα σημεία: ανάμεσα στους τόνους και τα μικροδιαστήματα.

Οι τεχνικές παραγωγής, είτε στο στούντιο είτε στη σκηνή, θα συνεχίσουν να γίνονται πιο σύνθετες, ιδιαίτερα τώρα που η τεχνητή νοημοσύνη μπαίνει όλο και πιο βαθιά στη μουσική. Μαζί τους θα ενταθούν και τα ερωτήματα γύρω από την αυθεντικότητα, τη δημιουργική ηθική, την καλλιτεχνική αξία και την ιδιοκτησία.

Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι απαραίτητα να απορριφθεί η τεχνολογία. Είναι να χρησιμοποιηθεί με τρόπο που να ανοίγει νέους δρόμους. Αν οι καλλιτέχνες και οι μουσικοί ανταποκριθούν σε αυτή την πρόκληση, μπορεί να γεννηθούν νέες ηχητικές υφές και καινούργια μουσικά είδη. Αρκεί, μέσα σε όλη αυτή την τεχνολογική εξέλιξη, να μη χαθεί το πιο βασικό συστατικό της δημιουργίας: η ανθρώπινη παρουσία.

*Με πληροφορίες από: The Conversation