Ένας Καβάφης πρωτοπόρα δικαιωματικός

Ο Βασίλης Σωτηρόπουλος έχει κατοχυρώσει εδώ και χρόνια μια σημαντική θέση στη δημόσια σφαίρα ως ένας τους κατεξοχήν νομικούς υποστηρικτές των ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένου και του σημαντικού συγγραφικού έργου του πάνω σε αυτά τα θέματα, με τα βιβλία του να θεωρούνται σημεία αναφοράς στη σχετική συζήτηση. Όμως, στο τελευταίο βιβλίο του, με τίτλο «Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα», που κυκλοφόρησε πολύ πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις, ο Σωτηρόπουλος αποδεικνύεται και δεινός καβαφιστής.

Ότι ο Καβάφης όχι μόνο υπερασπίστηκε στο ποιητικό του έργο την ομοφυλοφιλία του, σε μια εποχή που αυτή αντιμετωπιζόταν ακόμη είτε ως ποινικά κολάσιμη παραβατικότητα, είτε, στην καλύτερη των περιπτώσεων ως αντικείμενο ψυχιατρικής αντιμετώπισης, επιμένοντας μάλιστα ότι γύρω από αυτή μπορεί να διατυπωθεί ένας οικουμενικός στοχασμός για τη ζωή, τον έρωτα και τη σωματικότητα, είναι κάτι που το τελευταίο διάστημα έχει μελετηθεί αρκετά. Έχουμε ξεπεράσει το στάδιο όπου ο Καβάφης αντιμετωπιζόταν ως σπουδαίος ποιητής, πλην ομοφυλόφιλος, και είμαστε πια σε μια φάση όπου ο Καβάφης είναι σπουδαίος ποιητής ακριβώς επειδή αποτυπώνει και το βίωμα της ομοφυλοφιλίας του. Ας σημειώσουμε εδώ τον πρωτοπόρο ρόλο της ανάγνωσης που έκανε του Καβάφη ο Δημήτρης Παπανικολάου στο βιβλίο του με τίτλο « “Σαν κ’ εμένα καμωμένοι”. Ο ομοφυλόφιλος Καβάφης και η ποιητική της σεξουαλικότητας» (εκδ. Πατάκη, 2014).

Όμως, αυτό που κάνει ο Σωτηρόπουλος είναι να πάρει ένα βήμα παρακάτω. Να δείξει πώς μέσα στο ποιητικό έργο του Καβάφη διατυπώνεται ουσιαστικά το αίτημα για την αναγνώριση και κατοχύρωση ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων. Γι’ αυτό και αυτό που κάνει είναι να οργανώσει το υλικό του γύρω από την ανάγνωση συγκεκριμένων ποιημάτων του Καβάφη πάνω σε συγκεκριμένους άξονες ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων: το δικαίωμα στη συμβίωση, το δικαίωμα στην ίση μεταχείριση, το δικαίωμα στη θρησκευτική συνείδηση, το δικαίωμα στη σεξεργασία, αλλά και τα μετά θάνατον δικαιωμάτων, παρουσιάζοντας αναλυτικά πώς διαμορφώθηκαν τα συγκεκριμένα δικαιώματα αλλά και μέσα από ποια θεσμικά βήματα ενσωματώθηκαν στην ελληνική έννομη τάξη.

Το ενδιαφέρον αυτού του βιβλίου και που κάνει την ανάγνωσή του συναρπαστική είναι ακριβώς ότι ο Σωτηρόπουλος δεν προσπαθεί να παρουσιάσει μια εικόνα ενός «ακτιβιστή» Καβάφη, την ώρα όμως που τον δείχνει να έχει μια ιδιαίτερα σαφή και ρητή διεκδίκηση αυτών των δικαιωμάτων. Πιάνοντας ένα νήμα από την ανάγνωση που είχε κάνει ο Τσίρκας στη δεκαετία του 1950 όταν είχε υπογραμμίσει την ύπαρξη ενός «πολιτικού» Καβάφη πρωτίστως σε μια αντιαποικιοκρατική κατεύθυνση, εδώ δεν παρουσιάζεται ο Καβάφης απλώς να στοχάζεται ποιητικά την ομοφυλοφιλία ως απλώς ένα βίωμα, αλλά και ως κάποιος που με αυτό τον τρόπο αρθρώνει την απαίτηση για συγκεκριμένα δικαιώματα για συγκεκριμένα δικαιώματα. Την ίδια στιγμή, η παράθεση που κάνει των αγώνων και βημάτων προς την κατοχύρωση τέτοιων δικαιωμάτων μας δείχνει ότι αυτή ούτε εύκολη ήταν ούτε αυτονόητη.

Σε αυτό το φόντο, όπως σπεύδει να υπογραμμίσει και ο ίδιος ο Σωτηρόπουλος, ο Καβάφης δεν εμφανίζεται απλώς ως ένα διεκδικητής δικαιωμάτων, ως ένας προφήτης μελλοντικών διεκδικήσεων, αλλά κάποιος που όντως οραματίζεται μια κοινωνία πραγματικής ελευθερίας όπου η επιθυμία δεν θα καταπιέζεται, όπου δεν θα καταπιέζονται άνθρωποι «σαν κ’ εμένα καμωμένοι», όπως έγραφε με πικρία σε ένα σημείωμά του ο Αλεξανδρινός. Γιατί όπως γράφει στο ποίημα με τίτλο «Κρυμμένα του 1908, «Κατόπι – στην τελειωτέρα κοινωνία –  / κανένας άλλος καμωμένος σαν εμένα / βέβαια θα φανεί κ’ ελεύθερα θα κάμει». Κατά συνέπεια αυτή η ανάγνωση του Καβάφη που κάνει ο Σωτηρόπουλος έρχεται να δείξει τη σημασία που έχει αυτός ο οραματισμός και η διεκδίκηση μιας «τελειωτέρας κοινωνίας».

Σημαίνουν όλα αυτά μια υποτίμηση της οικουμενικότητας του Καβάφη ή μια προσπάθεια «ταυτοτικού» περιορισμού του; Κάθε άλλο! Είναι ακριβώς αυτό το βίωμα και αυτή η διεκδίκηση που δίνουν την αυθεντική οικουμενικότητα του Καβάφη, αυτή ενός ποιητή που παρότι προτίμησε πολύ συχνά να χρησιμοποιήσει αναφορές και εικόνες της αρχαιότητες, στην πραγματικότητα υπήρξε πολύ πιο σύγχρονος, πολύ πιο σύγχρονος στην πραγματικότητα από όσο μπορούσαν να αντιληφθούν οι άνθρωποι του καιρού του. Κάτι που εξηγεί την διαρκή επιστροφή στο έργο του και την ανακάλυψη επιπέδων και διαστάσεων που το φωτίζουν πολύ περισσότερο.