Πειραματική θεραπεία CRISPR κάνει το θαύμα για μωρά με γενετικές παθήσεις

Χάρη σε μια φιλόδοξη συνεργασία δεκάδων ερευνητών και αξιωματούχων της αμερικανικής Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA), μια γονιδιακή θεραπεία που αναπτύχθηκε σε χρόνο-ρεκόρ έξι μηνών έσωσε τον Φεβρουάριο ένα βρέφος που κινδύνευε να πεθάνει πριν βρεθεί κατάλληλο μόσχευμα ήπατος.

Τώρα, η ιατρική ομάδα ανακοινώνει σχέδιο για ευρύτερη κλινική μελέτη, το πρώτο βήμα για έγκαιρες, εξατομικευμένες θεραπείες σε περιπτώσεις κληρονομικών παθήσεων που εμφανίζονται λίγο μετά τη γέννηση.

Η δοκιμή αφορά το CRISPR, ένα θαυματουργό εργαλείο γενετικής μηχανικής που οδήγησε σε Νόμπελ Χημείας το 2020. Στην περίπτωση του μικρού «Κέι Τζέι» (εικόνα), το «μοριακό ψαλίδι» του CRISPR διόρθωσε μια σπάνια σημειακή μετάλλαξη που προκαλούσε επικίνδυνη συσσώρευση αμμωνίας στο αίμα.

Οι ερευνητές συνεργάστηκαν με δεκάδες συναδέλφους τους σε ακαδημαϊκά ιδρύματα και εταιρείες και έπεισαν την FDA να εγκρίνει την πρώτη δοκιμή με ταχείες διαδικασίες.

Η νέα μελέτη που σχεδιάζεται για το 2026 επεκτείνει τη μέθοδο σε βρέφη με άλλες μεταλλάξεις, αναφέρουν οι σχεδιαστές της στο American Journal of Human Genetics.

Η ομάδα, με επικεφαλής ερευνητές του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια, περιγράφει τη συμφωνία που διαπραγματεύτηκε με την FDA για την απλοποίηση της διαδικασίας που κανονικά προβλέπεται για τις γονιδιακές θεραπείες –μια εξέλιξη που ανοίγει το δρόμο για άλλες ανάλογες προσπάθειες.

Τροποποίηση βάσεων

Πέρυσι τον Αύγουστο, λίγο μετά τη γέννηση του Κέι Τζέι, οι γιατροί του ανίχνευσαν μια εξαιρετικά σπάνια μετάλλαξη στο γονίδιο του ενζύμου CPS1 (συνθετάση του φωσφορικού καρβαμοϋλίου) που συμμετέχει στην εξουδετέρωση της αμμωνίας, η οποία είναι παραπροϊόν του μεταβολισμού των πρωτεϊνών της διατροφής.

Τη λύση έδωσε το CRISPR (προφέρεται «κρίσπερ»), ένα σύστημα ενζύμων που χρησιμοποιούν τα βακτήρια για να καταστρέφουν το γενετικό υλικό ιών. Τα ένζυμα αυτά μπορούν να κόβουν το μόριο του DNA στην συγκεκριμένη θέση όπου χρειάζεται να τροποποιηθεί. Θεραπείες CRISPR έχουν εφαρμοστεί μέχρι σήμερα σε λίγες εκατοντάδες ασθενείς με μεσογειακή αναιμία ή άλλες γενετικές παθήσεις, δεν ήταν όμως εξατομικευμένες.

Στην περίπτωση του Κέι Τζέι, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια βερσιόν του συστήματος, γνωστή ως τροποποίηση βάσεων (base editing), η οποία αλλάζει μεμονωμένες βάσεις, ή «γράμματα», της γενετικής αλληλουχίας. Η πρώτη δόση χορηγήθηκε στο βρέφος τον Φεβρουάριο, μόλις έξι μήνες μετά την έναρξη της προσπάθειας. Σύντομα, το μωρό μπορούσε να τρώει τις ποσότητες πρωτεΐνης που συνιστώνται για την ηλικία του και οι γιατροί μείωσαν τη φαρμακευτική αγωγή.

Η νέα μελέτη που σχεδιάζουν οι ερευνητές θα εφαρμόσει την ίδια προσέγγιση για την αντιμετώπιση μεταλλάξεων επτά διαφορετικών γονιδίων που εμποδίζουν την αποτοξίνωση της αμμωνίας. Το μόνο που αλλάζει σε κάθε περίπτωση είναι ένα μικρό μόριο RNA που καθοδηγεί το σύστημα CRISPR στη βάση που πρέπει να αντικατασταθεί.

Έπειτα από μήνες διαπραγματεύσεων, η FDA δέχτηκε να απλοποιήσει τη διαδικασία, η οποία κανονικά θα απαιτούσε ξεχωριστές κλινικές μελέτες για κάθε εκδοχή της θεραπείας. Σε αυτή την περίπτωση, η υπηρεσία θα δεχτεί ορισμένα δεδομένα ασφάλειας από την δοκιμή στον Κέι Τζέι.

Η εξέλιξη δίνει ώθηση σε ανάλογες προσπάθειες που βρίσκονται στα σκαριά. Τον Ιούλιο, τα πανεπιστήμια της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ και το Σαν Φρανσίσκο ίδρυσαν το Κέντρο Παιδιατρικών Θεραπειών CRISPR, το οποίο επίσης θα αναπτύξει εξατομικευμένες θεραπείες. Και τον Σεπτέμβριο, η Υπηρεσία Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων Υγείας της αμερικανικής κυβέρνησης ανακοίνωσε ότι θα χρηματοδοτήσει δύο ερευνητικά προγράμματα «γενετικής ιατρικής ακριβείας».