To in στην πρώτη ενεργειακά αυτόνομη παλιά πολυκατοικία της Ελλάδας – «Δεν καταλαβαίναμε ότι ζούσαμε σε κακές συνθήκες»

Η εργατική πολυκατοικία που δημιουργήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1960 για να στεγάσει πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, οι οποίοι έστησαν τη νέα τους ζωή (και) στην περιοχή του Ταύρου, ξεχωρίζει απο μακριά μέσα στην γκρίζα, πνιγμένη στο καυσαέριο και παραδομένη στην ηχορρύπανση, οδό Πειραιώς.

Η πολυκατοικία που ανέλαβε να θωρακίσει ενεργειακά ομάδα του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου, λάμπει μέσα στα ζωντανά χρώματα με τα οποία έχει βαφτεί, κάτω από έναν καυτό ήλιο και ας δείχνει το ημερολόγιο μέσα Οκτωβρίου.

Αυτός ο καυτός ήλιος έκανε πολλές ημέρες του χρόνου, δύσκολη έως αφόρητη τη ζωή των ιδιοκτητών των διαμερισμάτων.

«Τα καλοκαίρια, μια μικρή δουλειά να έκανες μέσα στο σπίτι, ίδρωνες σε απελπιστικό βαθμό. Κάναμε ντους κάθε λίγα λεπτά για να αντέξουμε τη ζέστη» θα μας πει η Νίκη Λαθουρά, μία εκ των κατοίκων της αναβαθμισμένης πολυκατοικίας, νιώθοντας μεγάλη ανακούφιση που oι συνθήκες της καθημερινότητας της άλλαξαν δραματικά -προς το καλύτερο-.

Η πρωτοβουλία της Φρειδερίκης και ο Bauhaus σχεδιασμός

Ο Στέφανος Παλλαντζάς, πολιτικός μηχανικός και πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου, περιγράφει αυτόν τον τύπο πολυκατοικιών στον Ταύρο: «Οι προσφυγικές πολυκατοικίες, φιλοξένησαν οικογένειες προσφύγων που ήρθαν μετά το 1922 στην Ελλάδα. Εναι επίσης γνωστές ως “οι πολυκατοικίες της Φρειδερίκης” μιας και σχεδιάστηκαν στο πλαίσιο προγράμματος που εμπνεύστηκαν ο Γιώργος Παπανδρέου ο πρεσβύτερος και η Φρειδερίκη.

Ξεκινούν από την περιοχή που αποκαλείται Δουργούτι, στον Νέο Κόσμο και φτάνουν μέχρι τον Ταύρο, ξεπερνώντας τις 150 σε αριθμό. Κάποτε, στη θέση τους  βρίσκονταν οι πρώτες παράγκες των προσφύγων. Χτίζονταν τις δεκαετίες ’60, ’70 και τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ‘80. Την τελευταία, την εγκαινίασε ο Θεόδωρος Πάγκαλος».

Στα τετράγωνα που εκτείνονται πίσω από την πολυκατοικία η οποία ανακαινίστηκε ενεργειακά, υπάρχουν άλλες 40 παρόμοιες, με οκτώ διαμερίσματα η κάθε μία, στο ίδιο Bauhaus αρχιτεκτονικό στυλ.

Οταν έφτασε η ώρα να αποφασιστεί ποια από τις δύο αντικριστές εργατικές πολυκατοικίες θα επιλεγεί για ενεργειακή αναβάθμιση, η μία από τις δύο συνελεύσεις κατοίκων αποφάσισε πως δεν θέλει να προχωρήσει στις αλλαγές λόγω πρότερης κακής εμπειριάς από εγχείρημα σε κοντινή πολυκατοικία, το οποίο έμεινε στη μέση

Ο κ. Παλλαντζάς περιγράφει το προφίλ τους: «Η λογική με την οποία σχεδιάστηκαν έχει ενδιαφέρον. Είναι “ελεύθερες” απο όλες τις πλευρές τους, έχουν πάρκο, κηπάκι, εντευκτήριο και συχνά και μια μικρή εμπορική πιάτσα. Δυστυχώς, ήταν παντελώς αμόνωτες μιας και δεν υπήρχε κανονισμός μόνωσης εκείνη την εποχή. Σε αυτό το σημείο του Ταύρου δεν διέθεταν ούτε κεντρικό σύστημα θέρμανσης. Είχαν κοινόχρηστα πλυσταριά με μαρμάρινες σκάφες».

Η ιστορία της ενεργειακής αναβάθμισης της πολυκατοικίας

Η ιδέα για το Tavros Project-Passivistas, όπως είναι το όνομα του εγχειρήματος , γεννήθηκε στο μυαλό του κ. Παλλαντζά, μια μέρα που έβγαινε από το κτίριο του Ιδρύματος Μιχάλης Κακογιάννης, ακριβώς απέναντι από την πολυκατοικία που ανακαινίστηκε. Μόλις την αντίκρισε, ο κ. Παλλαντζάς κατάλαβε αμέσως πόσο ενεργειακά «απροστάτευτη» ήταν.

Η αξιοποίηση ενός ευρωπαϊκού χρηματοδοτικού προγράμματος (RINNO) και η υποστήριξη εταιρειών του κατασκευαστικού κλάδου, οι οποίες χορήγησαν στο έργο καινοτόμα υλικά και συστήματα, βοήθησαν στο να ανακαινιστεί ενεργειακά η ταλαιπωρημένη πολυκατοικία, σύμφωνα με το Πρότυπο Παθητικού Κτιρίου.

«Οταν ρώτησα τον δήμαρχο Ταύρου: “ποια από τις δύο αντικριστές πολυκατοικίες θα ανακαινίσουμε;”, μου απάντησε: “θα ρωτήσουμε τους κατοίκους και των δύο κτιρίων”», θυμάται ο κ. Παλλαντζάς.

Στέφανος Παλλαντζάς

Στις συνελεύσεις που έγιναν, οι κάτοικοι της μίας πολυκατοικίας δεν ήταν πρόθυμοι να περάσουν από τη διαδικασία της ενεργειακής αναβάθμισης των σπιτιών τους και ας υπήρχε η δέσμευση πως αυτή θα πραγματοποιούνταν χωρίς κανένα κόστος.

Υπήρχε λόγος. Η εμπειρία από το εγχείρημα της ενεργειακής αναβάθμισης στην τελευταία εργατική πολυκατοίκια που ανεγέρθηκε στην περιοχή, στην απέναντι πλευρά της Πειραιώς, τη δεκαετία του 1980, με την τοποθέτηση φωτοβολταϊκών πάνελ, εγχείρημα που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, δημιούργησε φόβο και καχυποψία στους κατοίκους.

Πριν ξεκινήσουν οι εργασίες, η ομάδα του εγχειρήματος Tavros Project- Passivistas, κατέγραψε τις συνθήκες που επικρατούσαν στα διαμερίσματα. «Τους χειμερινούς μήνες μετρήσαμε μέχρι και 11 βαθμούς Κελσίου μέσα στα σπίτια» περιγράφει ο κ. Παλλαντζάς.

Οι στόχοι της ανακαίνισης ήταν η ελαχιστοποίηση της απαίτησης θέρμανσης και ψύξης με την ταυτόχρονη επίτευξη των συνθηκών θερμικής άνεσης και της ποιότητας του εσωτερικού αέρα. Η πολυκατοικία απέκτησε ψηφιακούς μετρητές ρεύματος, κάτι που ελάχιστα κτίρια διαθέτουν στην Ελλάδα σύμφωνα με τον κ. Παλλαντζά.

Ψηφιακοί μετρητές ρεύματος

«Χάρις σε αυτό το σύστημα, φρέσκος αέρας εισέρχεται σε κάθε διαμέρισμα 24 ώρες το 24ωρο. Ο αέρας περνάει μέσα από φίλτρα αλλά και από μια μεταλλική πλάκα, η οποία ζεσταίνει τον κρύο αέρα και ψύχει τον πολύ ζεστό» εξηγεί ο κ. Παλλαντζάς, προσθέτοντας πως: «είναι σαν να έχεις διαρκώς ανοιχτό το παράθυρο αλλά χωρίς να μπαίνει κρύος, πολύ ζεστός ή μολυσμένος αέρας».

Τμήμα του συστήματος αερισμού που έχει τοποθετηθεί στο εσωτερικό της πολυκατοικίας

Στο πλαίσιο των παρεμβάσεων, εκτός από το σύστημα αερισμού και τα κουφώματα νέας τεχνολογίας, η εξωτερική επιφάνεια της πολυκατοικίας «ντύθηκε» με ένα μονωτικό, πλήρως ανακυκλωμένο υλικό, ενώ φωτοβολταϊκά τοποθετήθηκαν στην ταράτσα και στις πλαϊνές όψεις του κτιρίου.

Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί ένα παθητικό κτίριο με συμπαγές κέλυφος , το οποίο βοηθά στο να διατηρείται σταθερή η θερμοκρασία στα διαμερίσματα από 20 έως 25 βαθμούς Κελσίου όλο τον χρόνο, με σχετική υγρασία 35-55% η οποία ελέγχεται από το σύστημα αερισμού και με συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα, σταθερά κάτω από 1000 ppm.

«Μόλις έγιναν οι αλλαγές καταλάβαμε σε πόσο κακές συνθήκες ζούσαμε»

Η γνωριμία με μερικούς από τους κατοίκους των διαμερισμάτων δείχνει πως οι τελευταίοι, μετά τις αλλαγές στα διαμερίσματα τους, δεν νιώθουν απλώς ικανοποιημένοι αλλά και σοκαρισμένοι, με τις συνθήκες στις οποίες ζούσαν επί δεκαετίες, έχοντας πείσει τους εαυτούς τους να τις συνηθίσουν.

Ο Τάσος Γλαριώτης, 66 χρονών, μένει σε ένα από τα δύο διαμερίσματα του τελευταίου ορόφου. Πριν συνταξιοδοτηθεί, εργαζόταν ως οδηγός φορτηγών.

Ο Τάσος Γλαριώτης, παιδί Μικρασιατών προσφύγων, χαίρεται που τώρα που συνταξιοδότηκε μπορεί να χαρεί με τη σύζυγο του ένα διαμέρισμα στο οποίο νιώθουν ότι δεν πλήττονται απο ακραία ζέστη ή έντονο κρύο

Η πατρική οικογένεια του ήταν πρόσφυγες από τη Σμύρνη, ενώ ο ίδιος γεννήθηκε σε ένα από τα πρώτα φτωχικά σπίτια στα οποία έμειναν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες, ένα δυάρι από την κάτω πλευρά της Πειραιώς.  Το διαμέρισμα στο οποίο δημιούργησε τη δική του οικογένεια το αγόρασε προς 11 εκατομμύρια δραχμές, με δάνειο της Εργατικής Εστίας τη δεκαετία του ’90.

«Μετρούσε ήδη 30 χρόνια ζωής. Τοποθετήσαμε εγκατάσταση για καλοριφέρ πετρελαίου και αγοράσαμε και δύο κλιματιστικά» διηγείται. Ομως, δεν έφτασαν. Ο κ. Γλαριώτης έκανε διαρκείς παρεμβάσεις στο σπίτι του για να αντιμετωπίζει η οικογένεια τις κακές συνθήκες που επικρατούσαν.

Για την έντονη υγρασία και το ταβάνι με τα μαύρα στίγματα που προέρχονταν από το λούκι στην αμόνωτη ταράτσα, ο κ. Γλαριώτης πλήρωσε για μια ψευδοροφή πάνω από το συγκεκριμένο σημείο στο σαλόνι.

«Μέχρι να γίνει η αναβάθμιση του κτιρίου, τα καλοκαίρια, τα κλιματιστικά δούλευαν πρωί- βράδυ. Το περασμένο καλοκαίρι όμως, τις μέρες με καύσωνα η θερμοκρασία μέσα στο σπίτι δεν ξεπερνούσε τους 26 βαθμούς Κελσίου, χωρίς να χρησιμοποιούμε κλιματιστικό» μας λέει ο κ. Γλαριώτης.

Ο Μάριος Καζάνας και η Νίκη Λαθουρά, κάτοικοι στο διπλανό διαμέρισμα, περιγράφουν πως τα δύο παιδιά τους κοιμόντουσαν στο ίδιο κρεβάτι τα κρύα βράδια του χειμώνα, για να ζεσταίνονται.

Ο κ. Καζάνας, επίσης γέννημα-θρέμμα Ταυριώτης, γεννήθηκε και μεγάλωσε σε μια παρόμοια πολυκατοικία με αυτήν στην οποία αγόρασε το οικονομικό, για την εποχή, διαμέρισμα, με τη βοήθεια της μητέρας του.

Ο Μάριος Καζάνας και η Νίκη Λαθούρα περιγράφουν πως για πολλά χρόνια έζησαν εκτεθειμένοι ενεργειακά στο ίδιο τους το σπίτι, χωρίς να συνειδητοποιούν πόσο δύσκολες ήταν οι συνθήκες

«Οταν το πήραμε, δεν είχαμε υπολογίσει τα προβλήματα που θα αντιμετωπίζαμε λόγω της αμόνωτης ταράτσας αλλά και του γεγονότος πως το σπίτι είναι εκτεθειμένο από όλες του τις πλευρές».

Η κ. Λαθουρά περιγράφει πως ενώ κοιμόταν, σταγόνες από τα νερά της ταράτσας, έπεφταν πάνω της.

Το ζευγάρι με τα δύο παιδιά, τα οποία σήμερα έχουν ενηλικιωθεί και έχουν φύγει από το σπίτι, σπατάλησε επίσης πολλά χρήματα σε λύσεις ανάγκης, όλες πρόχειρες και οικονομικές. Μετά την αναβάθμιση, αυτό που έκανε περισσότερη εντύπωση στην κ. Λαθουρά, είναι πως δεν ακούει, σχεδόν καθόλου τον έντονο θόρυβο της Πειραιώς.

«Η Πειραιώς ήταν σαν white noise (σ.σ λευκός θόρυβος) για εμάς» περιγράφει στο in και ο Νίκος Παλαβιτσίνης, ο οποίος έζησε σε ένα διαμέρισμα του τρίτου ορόφου τα παιδικά του χρόνια. Σήμερα, στο σπίτι μένει ο ηλικιωμένος μπαμπάς του.

Ο κ. Παλαβιτσίνης ανακαλεί μνήμες που τα μέλη της οικογένειας παρέμεναν με τα μπουφάν τους μέσα στο διαμέρισμα, λόγω κρύου. Πια, η σταθερή θερμοκρασία στο σπίτι- από 20 έως 25 βαθμούς Κελσίου, ανεξαρτήτως εποχής-  αλλά και η απουσία ηχορρύπανσης, έχουν δημιουργήσει ένα γαλήνιο και ασφαλές περιβάλλον για τον ηλικιωμένο πατέρα του.

Ο Νίκος Παλαβιτσίνης θυμάται την εποχή της σόμπας με τα μεγάλα μπουριά που διέτρεχαν το σαλόνι και τα παλιά ξύλινα και επικίνδυνα πατζούρια στα πορτοπαράθυρα του διαμερίσματος

Το γηρασμένο κτιριακό απόθεμα και η ανάγκη για αλλαγές

Η ενεργειακά αναβαθμισμένη πολυκατοικία στον Ταύρο είναι ένα φωτεινό παράδειγμα του πώς πρέπει να συμπεριφέρονται τα κτίρια στις σημερινές συνθήκες που διαμορφώνει η κλιματική κρίση. Παρόλα αυτά, πρόκειται για μια σπάνια περίπτωση.

Οπως εξηγεί ο κ. Παλλαντζάς, την τελευταία δεκαετία έχουν διενεργηθεί αρκετά προγράμματα κρατικής επιχορήγησης για την αναβάθμιση και ανακαίνιση των κτιρίων, ωστόσο δεν έχει καταστεί ακόμη δυνατή η αποτελεσματική ένταξη των πολυκατοικιών σε αυτά τα προγράμματα.

Τα κύρια προβλήματα, μεταξύ άλλων, σύμφωνα με τον κ. Παλλαντζά, είναι η αδυναμία των ιδιοκτητών των διαμερισμάτων να καταλήξουν σε συμφωνία για ένα ολιστικό σχέδιο ενεργειακής αναβάθμισης, οι περιορισμοί από την πολεοδομική νομοθεσία, η έλλειψη ευέλικτων χρηματοδοτικών εργαλείων και άλλων οικονομικών κινήτρων.

Τέλος, σημαντικά ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν είναι η έλλειψη κατάρτισης των μηχανικών σχετικά με την ενεργειακή απόδοση στα κτίρια, το χάσμα μεταξύ της προσομοίωσης και της πραγματικής συμπεριφοράς των κτιρίων και η συνολική έλλειψη ενημέρωσης των πολιτών/χρηστών για την εξοικονόμηση ενέργειας στα κτίρια.

Ολα τα παραπάνω ζητήματα πρέπει όπως να λυθούν άμεσα δεδομένου ότι τα στοιχεία που προέκυψαν από πρόσφατη έρευνα του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου σε συνεργασία με το ελληνικό γραφείο της Greenpeace είναι ανησυχητικά.

Η θερμοκρασία και η υγρασία μέσα στο σπίτι παραμένουν σε ένα σταθερό εύρος τιμών, το οποίο ελαχιστοποιεί την ανάγκη για ψύξη και θέρμανση

Οπως σημειώνει ο κ. Παλλαντζάς: «Μετρώντας το καλοκαίρι τη θερμοκρασία μέσα στα διαμερίσματα σε έξι ελληνικές πόλεις, δεν βρήκαμε συμβατικό διαμέρισμα στο οποίο να καταγράφονταν κάτω από 30 βαθμοί Κελσίου. Στις ακραίες περιπτώσεις είδαμε το θερμόμετρο να δείχνει και 35 και 36 βαθμούς Κελσίου».

Τα φωτοβολταϊκά που τοποθετήθηκαν στην ταράτσα της παλιάς πολυκατοικίας

«Το χειρότερο όμως είναι πως στα ερωτηματολόγια που δίναμε, οι κάτοικοι αυτών των διαμερισμάτων δήλωναν ευχαριστημένοι με τη θερμική άνεση στα σπίτια τους. Αυτό σημαίνει πως δυστυχώς, οι πολίτες δεν μπορούν πλέον να ανταποκριθούν στις τιμές ενέργειας και στις απαιτούμενες αλλαγές που πρέπει να γίνουν στα σπίτια τους και προσαρμόζονται στην ενεργειακή φτώχεια».