Η τσιγκουνιά καταστρέφει τις φιλίες μας;

«Πρόσφατα όμως διαπίστωσα ότι τόσο οι φίλοι μου όσο και εγώ έχουμε γίνει πολύ πιο φειδωλοί: εκεί που συνηθίζαμε να μοιραζόμαστε ισόποσα τους λογαριασμούς του δείπνου χωρίς να τσακωνόμαστε για το ποιος παρήγγειλε ένα μεγάλο κρασί και ποιος ένα μικρό, σήμερα έχουμε σχολαστικές λίστες στην εφαρμογή Notes που περιγράφουν λεπτομερώς κάθε ένα από τα μικροχρέη μας», γράφει η Madelynne Flack του περιοδικό Dazed σε ένα άρθρο περί λιτότητας και φιλίας.

Τα τελευταία χρόνια, φαίνεται ότι οι φιλίες γίνονται όλο και περισσότερο εμπορικές. Όλο και λιγότεροι άνθρωποι φαίνεται να έχουν την τάση να κάνουν μικρές χάρες – όπως το να παίρνετε έναν καφέ για τον συνάδελφό σας καθώς πηγαίνετε στη δουλειά ή να κερνάτε ένα ποτήρι γάλα στον συγκάτοικό σας – χωρίς να περιμένετε κάποιο αντάλλαγμα. Φυσικά, αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι εξακολουθούμε να παλεύουμε μάταια ενάντια σε μια λυσσαλέα κρίση κόστους ζωής, με τους νέους να πλήττονται ιδιαίτερα σκληρά από την εκτίναξη του κόστους ζωής.

«Όλοι ήταν μέρος μιας κοινότητας»

Αλλά μπορούμε πραγματικά να κατηγορήσουμε την κρίση του κόστους ζωής για την ενστικτώδη ανάγκη μας να σφίξουμε το πορτοφόλι μας όταν πρόκειται για τους φίλους μας; Σύμφωνα με την Ellie Kapitao, μια 27χρονη που ζει στο Λονδίνο και μίλησε επί του θέματος στο Dazed, η λιτότητα είναι «σίγουρα ένα πολιτισμικό στοιχείο».

Εξηγεί ότι όταν πήγε να επισκεφθεί την οικογένειά της στο Κονγκό πέρυσι, παρατήρησε ότι η στάση απέναντι στις σχέσεις ήταν αισθητά διαφορετική. «Η διαφορά ήταν εντυπωσιακή», λέει. «Όλοι ήταν μέρος μιας κοινότητας και θα έρχονταν μαζί για να σε βοηθήσουν με το φαγητό, τα οικονομικά, οτιδήποτε. Παρόλο που έχουν τόσο λίγα, ήθελαν να σου δώσουν ό,τι μπορούσαν».

Η Kapitao πιστεύει ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι άνθρωποι πάντα βρίσκουν δικαιολογίες για το γιατί δεν μπορούν να σας βοηθήσουν. «Είναι σαν ένας άγραφος κανόνας. Δεν θέλεις να είσαι αυτός ο φίλος που βασίζεται πάντα στους άλλους», εξηγεί.

relationships to some degree are transactional. but stay away from those who demonstrate that they only care about what’s in it for them. people who have clearly never asked themselves: ‘how can I support this person, how can I add joy to their life? how can I show up for them?’

— nina (@ninagrewal97) August 13, 2024

Η Kapitao δεν νιώθει άδικα έτσι- συγκεκριμένα, πέρυσι, ο YouTuber Codie Sanchez μοιράστηκε μια αμφιλεγόμενη ανάρτηση στο X, προτείνοντας ότι οι άνθρωποι δεν πρέπει να ζητούν από τους φίλους τους να τους παραλάβουν από το αεροδρόμιο. «Χρησιμοποιήστε το Uber, σώστε μια φιλία», έγραψε. Η ανάρτηση προκάλεσε χιλιάδες απαντήσεις, πολλές από τις οποίες συμφωνούσαν με την άποψη της Sanchez. «Τι απέγινε το να πηγαίνεις μόνος σου στο αεροδρόμιο;», σχολίασε ένας χρήστης. «Μη μου ζητάς ούτε να σε βοηθήσω να μετακομίσεις», έγραψε ένας άλλος.

Φταίει μόνο η άθλια οικονομία;

Στην αντίπερα όχθη, στην Ελλάδα έχουμε συνηθίσει κάθε καλοκαίρι οι γονείς μας να τσακώνονται με φιλικά ζευγάρια για το ποιός θα πληρώσει στην ταβέρνα όπου δειπνήσαμε. Ωστόσο παρόλο που οι αναφορές είναι διαφορετικές από ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο, παρατηρούμε ότι σε πολλές παρέες που μπορεί να βρεθούμε τυχαία, η μέθοδος κομπιουτεράκι είναι παρούσα. Φυσικά, το κόστος ζωής έχει εξαθλιώσει τους νέους και τις νέες της χώρας.

Όμως το να ζητάς 50 λεπτά για το νερό που θέλει κάποιος, ή να προτείνεις σε κάποιον να τον πάρεις από το αεροδρόμιο και έπειτα να κάνεις τις προσθαφαιρέσεις και να του πεις με περίσσεια άνεση «μου χρωστάς 10 ευρώ» φαντάζει περισσότερο ατομικιστικό και καθόλου – μα καθόλου –  ρομαντικό.  Άλλωστε πως γίνεται όλοι στους συντρόφους μας να παίρνουμε ακριβά δώρα και να κάνουμε εκπλήξεις, ενώ στους φίλους μας τσιγκουνευόμαστε κάθε ευρώ;

Εν κατακλείδι, φταίει μόνο η άθλια οικονομία που μας τρώει τα σωθικά ή ότι γινόμαστε ατομικιστές;

Ατομικισμός

Αυτό δεν είναι αποκλειστικά δικό μας λάθος: η σύγχρονη, δυτική κοινωνία είναι επιρρεπής στο να μας κάνει να νιώθουμε ότι μας τραβάνε προς εκατομμύρια διαφορετικές κατευθύνσεις, ειδικά με την άνοδο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της κουλτούρας της απληστίας. Η εθνογράφος και συγγραφέας Kristen Ghodsee αναφέρει ότι οι φιλίες μπορούν εύκολα να γίνουν εμπορικές σε περιόδους οικονομικής δυσπραγίας.

«Αν είναι δύσκολο να πληρώσετε το ενοίκιο και τα ψώνια σας, υπάρχει πιθανότητα να εργάζεστε σε ένα side hustle», εξηγεί. «Οδηγείτε ένα Uber, είστε στο Deliveroo ή έχετε κάποιο είδος δραστηριότητας ως influencer. Και έτσι ο χρόνος σας και η προσοχή σας απομακρύνονται».

my fav type of friendship is the kind where u both just constantly pay for eachother but neither of u keep track of it or hold anything against each other, you both just enjoy treating each other

— mewisa (@_puppi) October 6, 2023

Ο αλτρουισμός, ή το να κάνεις καλά πράγματα για τους άλλους, είναι «κάτι πολύ βαθιά ριζωμένο στον ψυχισμό μας», λέει η Ghodsee. «Αλλά από τη στιγμή που εισάγεις τα οικονομικά σε αυτό, στην πραγματικότητα μειώνεις την εμπειρία αυτής της φιλίας», λέει. Σύμφωνα με την ίδια, η προσδοκία του «αμοιβαίου» μπορεί να κάνει περισσότερο κακό παρά καλό. «Κάνεις χάρες ώστε κάποια μελλοντική στιγμή που θα έχεις ανάγκη, το άτομο αυτό να σου ανταποδώσει τη χάρη, σωστά; Αυτός είναι ο λόγος που αποκαλούμε τους φίλους «τοξικούς», επειδή υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που παίρνουν, παίρνουν, παίρνουν και μετά δεν ανταποδίδουν ποτέ», εξηγεί. Αν και φυσικά είναι δίκαιο (και λογικό) να κάνετε ένα βήμα πίσω από μια σχέση αν νιώθετε ότι σας εξαντλεί, γενικά είναι καλή ιδέα να αντισταθείτε στον πειρασμό να «κρατάτε λογαριασμό» με τους πιο στενούς σας φίλους.

Το πείραμα του Dan Areily

Ευτυχώς, η ανθρώπινη προδιάθεσή μας είναι να είμαστε αλτρουιστές- κάτι που πολλοί ψυχολόγοι λένε ότι μας ικανοποιεί σε ένα θεμελιώδες επίπεδο. Κατά τη διάρκεια της έρευνας για το βιβλίο του Predictably Irrational, ο Αμερικανός ακαδημαϊκός Dan Areily στάθμευσε ένα φορτηγό που περιείχε έναν μεγάλο καναπέ δίπλα σε μια πανεπιστημιούπολη στη Μασαχουσέτη. Αρχικά, ο Areily ζήτησε από τους περαστικούς να τον βοηθήσουν να μετακινήσει τον καναπέ από το φορτηγό. Αργότερα, έκανε το ίδιο, αλλά αυτή τη φορά προσέφερε στους συμμετέχοντες 20 δολάρια για να τον βοηθήσουν. Παραδόξως, αυτό που διαπίστωσε ήταν ότι οι άνθρωποι στο πρώτο σενάριο – όπου δεν τους προσφέρθηκαν χρήματα – ήταν στην πραγματικότητα πιο πιθανό να τον βοηθήσουν.

Έτσι, για να αφήσουμε πραγματικά τις φιλίες μας να ανθίσουν σε αυτούς τους καιρούς της οικονομικής δυσχέρειας, θα πρέπει να προσπαθήσουμε να επικεντρωθούμε στην ομορφιά της ανθρώπινης σύνδεσης. «Ο χρόνος σας δεν είναι εμπόρευμα», λέει η Ghodsee. «[Μακροπρόθεσμα] όλα τα άλλα είναι άνευ σημασίας. Ο σημαντικότερος προγνωστικός παράγοντας της μακροπρόθεσμης ευτυχίας είναι η ποιότητα των σχέσεών μας. Σε αυτό πρέπει να επικεντρωθούμε».

*Με πληροφορίες από: Dazed | Κεντρική φωτογραφία θέματος: Comedy Central