Γιατί στην Ιρλανδία του πρώιμου Μεσαίωνα υπήρχαν νόμοι για τις μέλισσες;

Κι όμως, στην Ιρλανδία του πρώιμου Μεσαίωνα υπήρχαν νόμοι για τις μέλισσες.

Σε ποιον ανήκει ένα σμήνος μελισσών; Τι συμβαίνει όταν εισβάλλουν στο οικόπεδο ενός γείτονα;

Όπως γράφει το Conversation, στην Ιρλανδία του πρώιμου Μεσαίωνα, τέτοιου είδους ζητήματα ρυθμίζονταν από μια αξιοσημείωτη σειρά νόμων γνωστών ως Bechbretha, η οποία καθόριζε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που σχετίζονταν με τη μελισσοκομία.

Γνωστοί και ως «αποφάσεις για τις μέλισσες», αυτοί οι νόμοι αποτελούσαν μέρος του ευρύτερου μεσαιωνικού ιρλανδικού νομικού συστήματος, του νόμου Brehon (γνωστού στην παλαιά ιρλανδική γλώσσα ως fénechas ή εθιμικό δίκαιο).

Η Bechbretha είχε και έναν άλλο σκοπό: τη διατήρηση καλών σχέσεων εντός των τοπικών κοινοτήτων

Ο νόμος του Brehon προωθούσε την επανορθωτική δικαιοσύνη αντί της ποινικής και αφορούσε κυρίως το είδος της αποζημίωσης που έπρεπε να καταβάλλεται για τα εγκλήματα που διαπράττονταν.

Οι περισσότεροι από αυτούς τους νόμους συντάχθηκαν τον 7ο και τον 8ο αιώνα, αλλά πιθανότατα διαφυλάσσουν πολύ παλαιότερες παραδόσεις που προηγουμένως μεταδίδονταν προφορικά.

Πώς οριζόταν το ύψος της αποζημίωσης

Η ιρλανδική κοινωνία των αρχών του Μεσαίωνα ήταν ιεραρχική, σημειώνει το Conversation.

Στις δικαστικές υποθέσεις, το ύψος της αποζημίωσης που όφειλε ή λάμβανε κάποιος εξαρτιόταν εξ ολοκλήρου από την κοινωνική του θέση, με τις πληρωμές να διαφέρουν ανάλογα με την κοινωνική του κατάσταση.

Η Bechbretha αποτελούσε νομικό οδηγό για τους δικηγόρους που ασχολούνταν με υποθέσεις που αφορούσαν την εισβολή μελισσών (όταν οι μέλισσες ενός γείτονα εισέρχονταν στην ιδιοκτησία άλλου και υποτίθεται ότι έκλεβαν νέκταρ από λουλούδια και φυτά), τραυματισμούς ή θανάτους που προκαλούσαν μέλισσες, κλοπές κυψελών και την οφειλόμενη αποζημίωση σε κάθε περίπτωση.

Λάμβαναν νομικό καθεστώς

Στη μεσαιωνική Ιρλανδία, οι μέλισσες λάμβαναν νομικό καθεστώς, καθώς ταξινομούνταν ως οικόσιτα ζώα.

Όπως τα βοοειδή, τα άλογα, οι χοίροι, τα πουλερικά και τα πρόβατα, προστατεύονταν νομικά λόγω της σημαντικής αξίας τους.

Η μελισσοκομία παρήγε ένα ευρύ φάσμα προϊόντων, όπως μέλι για διατροφή και ζαχαροπλαστική, καθώς και μελόκρασο, μπίρα, κερί μέλισσας για κεριά, στεγανωτικά υλικά και πινακίδες γραφής, αλλά και άλλα προϊόντα που χρησιμοποιούνταν στην ιατρική, στο γυάλισμα, στη λίπανση, στην περιποίηση του δέρματος και στην αδιαβροχοποίηση.

Η Bechbretha είχε και έναν άλλο σκοπό: τη διατήρηση καλών σχέσεων εντός των τοπικών κοινοτήτων.

Σύμφωνα με την Bechbretha και ένα άλλο νομικό κείμενο, τη Bretha Comhaithchesa του 8ου αιώνα («Αποφάσεις για τη γειτονιά»), μια αμοιβαία συμφωνία μεταξύ των αγροτών εξασφάλιζε την καταβολή αποζημίωσης σε περίπτωση που συνέβαινε εισβολή ζώων σε ξένη ιδιοκτησία, κλοπή ή τραυματισμός.

Για να λειτουργήσει αυτή η διαδικασία, απαιτούνταν ένα ορισμένο επίπεδο εμπιστοσύνης μεταξύ των γειτόνων.

Ωστόσο, άλλο πράγμα είναι να δείξεις πού εισέβαλε ή προκάλεσε ζημιά το μεγάλο κατοικίδιο ζώο ενός γείτονα και άλλο να αποδείξεις ότι οι μέλισσες του γείτονα κατέστρεψαν τα λουλούδια σου, κλέβοντας νέκταρ πριν πετάξουν μακριά με τα… παράνομα κέρδη τους.

Η πρόταση για τον εντοπισμό των μελισσών που ήταν… ένοχες

Μια πρόταση που υπήρχε στην Bechbretha ήταν να πασπαλίζονται οι μέλισσες με αλεύρι, να τις ακολουθούσαν μέχρι την πηγή και να εντόπιζαν τις… ένοχες.

Επειδή οι μέλισσες τείνουν να επιστρέφουν επανειλημμένα στις ίδιες πηγές νέκταρ, η παρακολούθηση και η σήμανσή τους με λευκό αλεύρι – το οποίο σκορπίζεται στο έδαφος καθώς πετούν, αφήνοντας μια ορατή διαδρομή πτήσης – θεωρούταν ότι θα μπορούσε να αποδειχθεί αποτελεσματική.

Οι νόμοι όριζαν επίσης ότι ο ιδιοκτήτης των αδέσποτων μελισσών είχε τρία χρόνια για να συλλέξει το μέλι τους, αλλά μέχρι το τέταρτο έτος θα έπρεπε να παραδώσει το πρώτο σμήνος από εκείνη την κυψέλη στον θιγόμενο.

Πηγή: Aberdeen University Library Online Collections

Ρυθμίσεις για την ιδιοκτησία

H Bechbretha ρύθμιζε επίσης ζητήματα σχετικά με την ιδιοκτησία των σμηνών που εγκαθίσταντο και κατασκεύαζαν νέες κυψέλες είτε σε ιδιωτική είτε σε κοινόχρηστη γη.

Ο μελισσοκόμος που ανακάλυπτε τη νέα κυψέλη είχε δικαίωμα στο ένα τρίτο του μελιού για τρία χρόνια, αλλά μετά την παρέλευση αυτού του χρόνου, ο ιδιοκτήτης της γης στην οποία είχε εγκατασταθεί το σμήνος γινόταν ο ιδιοκτήτης της.

Όταν ένα σμήνος εντοπιζόταν σε δασική έκταση, αυτός που την είχε ανακαλύψει είχε δικαίωμα σε (σχεδόν) το σύνολο του μελιού. Η τοπική εκκλησία και ο πατριάρχης της συγγενικής ομάδας αυτού που την εντόπισε είχαν και οι δύο δικαίωμα σε ένα μερίδιο.

Στις περιπτώσεις όπου οι κυψέλες είχαν κλαπεί ή μετακινηθεί παράνομα και οι δράστες είχαν τσιμπηθεί ή είχαν πεθάνει από τσίμπημα, οι μελισσοκόμοι δεν θεωρούνταν υπεύθυνοι.

Όταν οι μέλισσες τσιμπούσαν ανθρώπους χωρίς πρόκληση, οφειλόταν αποζημίωση, αν και αν το θύμα σκότωνε τη μέλισσα ή τις μέλισσες, ο θάνατός τους θεωρούταν επαρκής αποζημίωση.

Γενικά, σε περιπτώσεις όπου κάποιος είχε τσιμπηθεί, σκοτωθεί ή ακρωτηριαστεί, οι κυψέλες παραδίδονταν ως αποζημίωση.

Η κλοπή κυψελών οδηγούσε σε βαριές ποινές, ανάλογα με την τοποθεσία τους. Όσο πιο κοντά βρισκόταν μια κυψέλη σε μια αγροικία, ειδικά σε μια αγροικία υψηλού κοινωνικού κύρους, τόσο μεγαλύτερη ήταν η αποζημίωση.

Αυτή συνήθως δινόταν με τη μορφή βοοειδών, το κύριο μέσο συναλλαγής που χρησιμοποιούνταν στην Ιρλανδία πριν από την εμφάνιση των νομισμάτων. Η κλοπή κυψελών από μοναστήρια προκαλούσε επίσης βαριά πρόστιμα.

Πηγή: National Library of France

Εξάπλωση της μελισσοκομίας σε ολόκληρη την κοινότητα

Το γεγονός ότι υπήρχε μια σειρά από ιρλανδικούς νόμους της πρώιμης μεσαιωνικής περιόδου που αφορούσαν αποκλειστικά τις μέλισσες, αποκαλύπτει την μεγάλη εκτίμηση που απολάμβαναν αυτά τα μικρά πλάσματα, σημειώνει το Conversation.

Η αποζημίωση μέσω κυψελών και μελισσοκομικών προϊόντων συνέβαλε στην εξάπλωση της μελισσοκομίας σε ολόκληρη την κοινότητα.

Στην προ-βιομηχανική, πρώιμη μεσαιωνική Ιρλανδία, όπου η επιβίωση της κοινωνίας εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από το κλίμα, οι μέλισσες αποτελούσαν κεντρικό στοιχείο του γεωργικού συστήματος, όπως και σήμερα.

Στα τέλη του 10ου αιώνα, οι συγγραφείς ιρλανδικών ιστορικών κειμένων κατέγραψαν δύο περιστατικά «bech-dibad» – θνησιμότητας των μελισσών – τα οποία οδήγησαν σε μαζική πείνα και θανάτους στον ανθρώπινο πληθυσμό.

Το γεγονός ότι καταγράφηκαν αυτές οι καταστροφές είναι σημαντικό, καθώς υποδηλώνει ότι υπήρχε επίγνωση του τι θα συμβεί αν εξαφανιστούν οι μέλισσες.

Σήμερα, οι αποικίες μελισσών σε όλο τον κόσμο αντιμετωπίζουν πολλαπλές απειλές – από την απώλεια βιοτόπων, την κλιματική αλλαγή, τις τοξικές χημικές ουσίες έως και τα θανατηφόρα παράσιτα που εξαπλώνονται.

Η Bechbretha αποδεικνύει ότι, αν υπάρχει η βούληση και οι κοινότητες συμμετέχουν και αισθάνονται ότι έχουν συμφέρον, η προστασία των μελισσών είναι εφικτή, υποστηρίζει το Conversation.