Παρθένα, αγία ή πιστή σύζυγος; Το αίνιγμα του Ραφαήλ πίσω από τη «Νεαρή Γυναίκα με Μονόκερο»

Κάτω από την επιφάνεια ενός από τα πιο αινιγματικά έργα της Αναγέννησης κρύβονται διαδοχικές εικόνες – σαν στρώματα μνήμης που αποκαλύπτουν όχι μόνο την ιστορία του ίδιου του πίνακα, αλλά και το πώς η γυναικεία ταυτότητα διαμορφώθηκε και ελέγχθηκε από ανδρικά βλέμματα μέσα στους αιώνες. O λόγος για τον Ραφαήλ .

Αν έπρεπε να περιγράψει κανείς αυτό το έργο με μια φράση, θα μπορούσε να πει: είναι το αποτέλεσμα μιας απρόσμενης συνάντησης ανάμεσα σε ένα μυθικό πλάσμα και ένα όργανο βασανιστηρίων. Το Πορτρέτο μιας Νεαρής Γυναίκας με Μονόκερο του Ραφαήλ δεν είναι απλώς ένας πίνακας – είναι μια εικόνα που δεν σταματά να μεταμορφώνεται.

Ζωγραφισμένο γύρω στο 1505-1506, όταν ο Ραφαήλ βρισκόταν ακόμη στην αρχή της πορείας του, το έργο έχει δεχθεί επανειλημμένες επεμβάσεις. Κάθε νέα στρώση χρώματος άλλαζε και την αφήγησή του. Η γυναίκα που απεικονίζεται παραμένει μέχρι σήμερα άγνωστη, όμως μέσα στους αιώνες απέκτησε πολλαπλές «ταυτότητες»: από σύμβολο αγνότητας και συζυγικής αρετής, μέχρι μορφή αγίας που συνδέεται με μαρτύριο. Είναι σαν ο πίνακας να μην μπορεί να αποφασίσει ποια ιστορία θέλει να πει.

Μια «αντί» Μόνα Λίζα

Σήμερα, το πορτρέτο μοιάζει εκ πρώτης όψεως οικείο. Η στάση του σώματος, τα χέρια που ακουμπούν ήρεμα το ένα πάνω στο άλλο και το απαλό τοπίο στο βάθος φέρνουν αμέσως στον νου τη Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Ο Ραφαήλ φαίνεται πως γνώριζε καλά το έργο του Λεονάρντο και αξιοποίησε τη σύνθεσή του. Ωστόσο, εκεί όπου η Μόνα Λίζα αφήνει χώρο για μυστήριο, εδώ επικρατεί καθαρότητα και αυστηρότητα. Η ατμόσφαιρα είναι πιο ψυχρή, το βλέμμα λιγότερο αινιγματικό και περισσότερο απόμακρο. Δεν υπάρχει η ομίχλη του sfumato ούτε το υπαινικτικό χαμόγελο – μόνο μια σχεδόν παγερή ακρίβεια.

Ο μονόκερος και η έννοια της αγνότητας

Μέσα σε αυτή την ψυχρότητα, εύκολα διαφεύγει της προσοχής ένα μικρό αλλά καθοριστικό στοιχείο: ο μονόκερος που κρατά η γυναίκα στην αγκαλιά της.

Το πλάσμα αυτό δεν είναι διακοσμητικό. Στην Αναγέννηση, ο μονόκερος συνδεόταν στενά με την αγνότητα και την ιδέα ότι μόνο μια παρθένα μπορούσε να τον εξημερώσει. Το σύμβολο αυτό ήταν ήδη διαδεδομένο στην τέχνη της εποχής.

Με βάση αυτή τη συμβολική, ο πίνακας πιθανότατα δημιουργήθηκε ως πορτρέτο αρραβώνα ή γάμου. Στόχος του ήταν να προβάλλει τη νεαρή γυναίκα ως ιδανική σύζυγο – αγνή, ελεγχόμενη, «κατάλληλη».

Η πιθανή ταύτισή της με τη Λάουρα Ορσίνι ντέλα Ρόβερε έχει απασχολήσει τους ιστορικούς τέχνης, όμως τελικά δεν έχει τόση σημασία. Ο Ραφαήλ δεν ζωγράφισε απλώς ένα πρόσωπο – δημιούργησε ένα πρότυπο. Μια εικόνα θηλυκότητας που λειτουργεί σχεδόν συμβολικά.

Το κόσμημα στον λαιμό της – ένα έντονο ρουμπίνι και ένα μαργαριτάρι – δεν είναι τυχαίο: συνδέει την ομορφιά της με τον πλούτο και τη στήριξη που παρέχεται από έναν ανδρικό κόσμο. Όλα μοιάζουν σταθερά, ακίνητα. Ή μήπως αυτή η σταθερότητα είναι απλώς επιφανειακή;

Από γυναίκα σε αγία

Η απάντηση έρχεται από την ίδια την ιστορία του έργου. Περίπου ενάμιση αιώνα μετά τον θάνατο του Ραφαήλ, ο πίνακας άλλαξε ριζικά μορφή.

Γύρω στο 1682, ένας άγνωστος καλλιτέχνης κάλυψε τον μονόκερο και μετέτρεψε τη γυναίκα σε Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας. Προστέθηκαν νέα στοιχεία, όπως ο τροχός βασανιστηρίων – σύμβολο του μαρτυρίου της.

Η μεταμόρφωση δεν ήταν απλώς αισθητική. Ήταν ιδεολογική. Ένα κοσμικό πορτρέτο μετατράπηκε σε θρησκευτική εικόνα, αλλάζοντας πλήρως το μήνυμά του.

Η εξαφάνιση – και επιστροφή – της αρχικής εικόνας

Μαζί με τον μονόκερο, «εξαφανίστηκε» και το σώμα της γυναίκας. Προστέθηκαν βαριά ρούχα που έκρυβαν τη μορφή της, περιορίζοντας ακόμη περισσότερο την εικόνα της θηλυκότητας που προβαλλόταν.

Για περισσότερα από 200 χρόνια, το έργο παρουσιαζόταν με αυτή τη νέα ταυτότητα.

Μόνο τον 20ό αιώνα άρχισαν να αποκαλύπτονται τα κρυμμένα στρώματα. Στη δεκαετία του 1930, ακτινογραφίες έφεραν ξανά στο φως τον μονόκερο. Λίγο αργότερα, νέες τεχνικές αποκάλυψαν κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: ότι ίσως ο ίδιος ο Ραφαήλ είχε αρχικά ζωγραφίσει ένα μικρό σκυλάκι στη θέση του.

Το σκυλάκι, ένα συνηθισμένο σύμβολο συζυγικής πίστης στην ευρωπαϊκή ζωγραφική, συναντάται σε έργα όπως το Πορτρέτο των Αρνολφίνι ή η Αφροδίτη του Ουρμπίνο. Αν όντως υπήρχε, τότε ακόμη και ο ίδιος ο δημιουργός είχε ήδη «διορθώσει» το αρχικό του μήνυμα.

Ένα έργο που αλλάζει ταυτότητες

Σήμερα, το πορτρέτο αντιμετωπίζεται ως ένα πολύπλοκο σύνολο νοημάτων – ένα είδος παλίμψηστου όπου κάθε εποχή άφησε το δικό της ίχνος.

Η ίδια γυναίκα έχει υπάρξει διαδοχικά σύζυγος, παρθένα και αγία. Κάθε μεταμόρφωση αντανακλά διαφορετικές κοινωνικές απαιτήσεις και αντιλήψεις για το τι σημαίνει «ιδανική γυναίκα».

Αυτό που κάνει το έργο του Ραφαήλ τόσο επίκαιρο δεν είναι μόνο η καλλιτεχνική του αξία, αλλά το γεγονός ότι συνομιλεί με το σήμερα. Σε μια εποχή όπου η ταυτότητα κατασκευάζεται, φιλτράρεται και επαναπροσδιορίζεται διαρκώς, το πορτρέτο αυτό μοιάζει σχεδόν προφητικό.

Ποτέ άλλοτε δεν είχαμε τόσα μέσα για να καταγράφουμε την εικόνα μας – και ταυτόχρονα τόση αβεβαιότητα για το ποιοι πραγματικά είμαστε.

*Με πληροφορίες από: BBC