H Eurovision στο μικροσκόπιο της επιστήμης – Το ETH Zurich αναλύει το show όλων των show

Ο διαγωνισμός τραγουδιού της Eurovision αποτελεί ένα μοναδικό πεδίο έρευνας για τις υπολογιστικές κοινωνικές επιστήμες, καθώς προσφέρει έναν τεράστιο όγκο δεδομένων που καλύπτει σχεδόν εβδομήντα χρόνια ιστορίας.

Μια ερευνητική ομάδα από το ETH Ζυρίχης, το Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας της πόλης που ηγείται της επιστημονικής προόδου για περισσότερο από ενάμιση αιώνα, προχώρησε σε εξουθενωτική μελέτη της εκδήλωσης όπου η ποπ συναντάει την soft διπλωματία και η γεωπολιτική σκακιέρα χορεύει και διχάζει.

Ο Διαγωνισμός Τραγουδιού της Eurovision (ESC) προσελκύει εκατομμύρια θαυμαστές κάθε χρόνο από την έναρξή του το 1956. Ταυτόχρονα, αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία για έρευνα καθώς σχεδόν κανένα άλλο μεγάλο πολιτιστικό γεγονός δεν έχει τεκμηριωθεί τόσο καλά για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Dirk Helbing, καθηγητή Υπολογιστικής Κοινωνικής Επιστήμης στο ETH Zurich, διερεύνησε πώς τα συμμετέχοντα έθνη και οι διοργανωτές έχουν μάθει ο ένας από τον άλλον μέσα στο χρόνο συνδιαμορφόνωντας τον ίδιο τον διαγωνισμό

Η μελέτη ξεκίνησε όταν ο επιστήμονας πολυπλοκότητας Luis Amaral, καθηγητής από το Πανεπιστήμιο Northwestern, επισκέφθηκε την ομάδα του Helbing κατά τη διάρκεια ενός από τους διαγωνισμούς ESC.

Μαζί με τον Arthur Capozzi, μέλος της ομάδας του Helbing, οι ερευνητές ανέλυσαν σχεδόν 1.800 τραγούδια από την 70χρονη ιστορία της Eurovision, συνδυάζοντας τη συλλογή κλασικών δεδομένων με αναλύσεις Spotify, αξιολογήσεις στίχων, μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και γλωσσικά δεδομένα.

Κάθε τραγούδι μετρήθηκε με βάση περισσότερες από 35 παραμέτρους, όπως ο χορευτικός ρυθμός, η ακουστική, η συναισθηματικότητα, η γλώσσα, το είδος και το θέμα.

«Στις μέρες μας, οτιδήποτε παράγει δεδομένα μπορεί να διερευνηθεί επιστημονικά – αυτό περιλαμβάνει και τον πολιτισμό», λέει ο Helbing. Οι ερευνητές δημοσίευσαν την μελέτη τους στο Journal of the Royal Society Open Science.

Όταν όλοι μαθαίνουν οι διαφορές εξαφανίζονται

Οι ερευνητές εντόπισαν τρία στάδια ανάπτυξης για τον Διαγωνισμό Τραγουδιού της Eurovision σε περισσότερες από επτά δεκαετίες.

Κατά τη «φάση σχηματισμού» του, μεταξύ 1958 και 1974, οι καλλιτέχνες ήταν απίστευτα ποικιλόμορφοι. Τα έθνη τραγουδούσαν σχεδόν αποκλειστικά στις εθνικές τους γλώσσες, τα μουσικά στιλ διέφεραν σημαντικά μεταξύ τους και δεν υπήρχαν πραγματικές στρατηγικές για την επιτυχία.

Οι συμμετέχοντες εστίαζαν λιγότερο στη χάραξη στρατηγικής με στόχο τη νίκη στον διαγωνισμό και περισσότερο στην προβολή του δικού τους πολιτισμού.

Στην επακόλουθη «φάση ενοποίησης», η οποία διήρκεσε μέχρι το 2003, τα συμμετέχοντα έθνη άρχισαν να μαθαίνουν συστηματικά το ένα από το άλλο.

Στις πρόσφατες διοργανώσεις σχεδόν όλες οι χώρες συμμετέχουν με αγγλικό στίχο -σε αντίθεση με το παρελθόν όταν τα γαλλικά, τα γερμανικά και τα ιταλικά χρησιμοποιούνταν σε μεγάλο βαθμό

Ορισμένα χαρακτηριστικά, όπως οι πιασάρικες μελωδίες ή οι στίχοι που μπορούσε να καταλάβει ένα διεθνές κοινό, αποδείχθηκαν επιτυχημένα και υιοθετήθηκαν όλο και περισσότερο από τους διαγωνιζόμενους. Ταυτόχρονα, οι κανόνες σταθεροποιήθηκαν και ο διαγωνισμός έγινε πιο προβλέψιμος.

Οι ερευνητές περιγράφουν την περίοδο από το 2004 και μετά ως «φάση επέκτασης» της Eurovision, με τους διοργανωτές να αντισταθμίζουν την αυξανόμενη ομοιογένεια μεταξύ των συμμετοχών προσκαλώντας νέα έθνη και αναθεωρώντας το σύστημα ψηφοφορίας καθιστώντας τις πιθανότητες επιτυχίας των ερμηνευτών λιγότερο προβλέψιμες.

Στόχος τους ήταν να διατηρήσουν τον διαγωνισμό συναρπαστικό και ποικίλο, πολλαπλασιάζοντας τις πιθανότητες για εκπλήξεις και απροσδόκητους θριάμβους.

Για τον Helbing, αυτό καθιστά την Eurovision «ένα τυπικό παράδειγμα συν-εξελικτικών, μαθησιακών συστημάτων, δηλαδή συστημάτων στα οποία οι δρώντες επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Μόλις οι επιτυχημένες στρατηγικές εδραιωθούν, οι διοργανωτές αλλάζουν τους κανόνες έτσι ώστε ο διαγωνισμός να παραμένει ενδιαφέρων και να εξελίσσεται συνεχώς».

Από εθνικές γλώσσες στην παγκοσμιοποιημένη ποπ

Η ανάλυση δεκαετιών καταδεικνύει σαφείς τάσεις. «Με την πάροδο του χρόνου, τα τραγούδια έχουν γίνει πιο mainstream ποπ και πιο χορευτικά, αλλά τώρα σχεδόν όλα τραγουδιούνται στα αγγλικά», λέει ο Capozzi. Αυτά τα χαρακτηριστικά έχουν επιμείνει επειδή έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα επιτυχημένα για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Σήμερα, ωστόσο, σχεδόν κάθε συμμετέχον έθνος έχει υιοθετήσει αυτές τις στρατηγικές. Έτσι, αυτό που κάποτε ήταν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα είναι πλέον μια βασική προσδοκία.

Στις πρόσφατες διοργανώσεις σχεδόν όλες οι χώρες συμμετέχουν με αγγλικό στίχο -σε αντίθεση με το παρελθόν όταν τα γαλλικά, τα γερμανικά και τα ιταλικά χρησιμοποιούνταν σε μεγάλο βαθμό.

Κάθε τραγούδι μετρήθηκε με βάση περισσότερες από 35 παραμέτρους, όπως ο χορευτικός ρυθμός, η ακουστική, η συναισθηματικότητα, η γλώσσα, το είδος και το θέμα

Μια διαπίστωση που οι ερευνητές ονόμασαν ως «φαινόμενο της Κόκκινης Βασίλισσας» από τον χαρακτήρα στο βιβλίο Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων.

«Αυτό που κάποτε ήταν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα είναι τώρα πρότυπο», λέει ο Capozzi. «Τα αγγλόφωνα ποπ τραγούδια με χορευτικό ρυθμό είναι βασική προϋπόθεση». Έτσι, αν θέλετε να κερδίσετε τη Eurovision, χρειάζεστε κάτι επιπλέον, κάτι ξεχωριστό. Κάτι που να σπάει τον κανόνα.

Χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία απορρίπτουν την κυρίαρχη αυή στάση διαπιστώνει η μελέτη.

«Αυτές οι χώρες συνεχίζουν να τραγουδούν στη δική τους γλώσσα, παρόλο που αυτό δεν είναι ένας από τους καθιερωμένους παράγοντες επιτυχίας», λέει ο Capozzi. Η εξήγηση των ερευνητών γι’ αυτό είναι ότι αυτά τα έθνη αξιοποιούν συγκεκριμένα την πολιτιστική τους ταυτότητα ως στρατηγική για να ξεχωρίζουν από το πλήθος.

Μια ολιστική εξέλιξη

Δεν είναι μόνο τα συμμετέχοντα έθνη που προσαρμόζουν τις στρατηγικές τους – οι διοργανωτές της Eurovision μαθαίνουν επίσης στην πορεία.

«Δεν υπάρχει μία μόνο φόρμουλα για την επιτυχία που θα λειτουργεί πάντα, ούτε για τις χώρες που συμμετέχουν στο διαγωνισμό ούτε για τους διοργανωτές», λέει ο Helbing.

Ένα παράδειγμα είναι η εισαγωγή των ημιτελικών, οι οποίοι πραγματοποιήθηκαν για πρώτη φορά το 2004 λόγω του αυξανόμενου αριθμού συμμετεχόντων εθνών. Από το 2008, οι ημιτελικοί είναι δύο – μια διαρθρωτική προσαρμογή που υπογραμμίζει την εξέλιξη του Διαγωνισμού Τραγουδιού.

«Δεν υπάρχει μία μόνο φόρμουλα για την επιτυχία που θα λειτουργεί πάντα, ούτε για τις χώρες που συμμετέχουν στο διαγωνισμό ούτε για τους διοργανωτές»

Το σύστημα ψηφοφορίας έχει επίσης τροποποιηθεί αρκετές φορές. Μετά την εισαγωγή της τηλεψηφοφορίας στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και την αυξανόμενη κριτική για «στρατηγικές ψήφους», η Eurovision επενέφερε τις κριτικές επιτροπές και προχώρησε σε περισσότερες αλλαγές.

Ο στόχος της EBU μοιάζει να είναι πάντα ένας σημειώνουν οι ερευνητές. Να επαναφέρουν την ισορροπία μεταξύ δημοτικότητας και μουσικής σύνθεσης και να μειώσουν την προβλεψιμότητα των αποτελεσμάτων.

Για τους ερευνητές, αυτό αποτελεί επίσης μέρος της «συν-εξελικτικής διαδικασίας». Μόλις οι κανόνες δημιουργήσουν ανεπιθύμητα αποτελέσματα ή μοτίβα, προσαρμόζονται. Ο ίδιος ο διαγωνισμός μαθαίνει – και σε θεσμικό επίπεδο.

Τι μας μαθαίνει η Eurovision για άλλα συστήματα

Η σημασία αυτών των ευρημάτων υπερβαίνει την ποπ κουλτούρα. Η δυναμική που παρατηρείται – προσαρμογή, σύγκλιση και επακόλουθη απώλεια του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος – μπορεί να βρεθεί σε πολλά πολύπλοκα συστήματα σημειώνει το ETH Zurich.

Ακόμη και οι τομείς της ακαδημαϊκής έρευνας έχουν την τάση να ομογενοποιούνται μόλις υιοθετηθούν ευρέως επιτυχημένες προσεγγίσεις. Για να δοθεί νέα ώθηση σε έναν τομέα, οι καθιερωμένες τάσεις πρέπει να αμφισβητηθούν.

Παρόμοια μοτίβα συναντάμε σε επιχειρήσεις και οργανισμούς, όπου τα προβλήματα δεν μπορούν πάντα να επιλυθούν με τις συνήθεις μεθόδους. Μερικές φορές, χρειάζεται να παρεκκλίνουμε σκόπιμα από τις καθιερωμένες στρατηγικές.

Για τους ερευνητές, αυτή η αλληλεπίδραση μεταξύ προσαρμογής και μετάλλαξης υποδηλώνει μια βασική αρχή της συν-εξέλιξης: οι εμπλεκόμενοι μαθαίνουν ο ένας από τον άλλον, αντιδρώντας στις αλλαγές, μεταβάλλοντας ταυτόχρονα το ίδιο το σύστημα μέσα στο οποίο δρουν

Ο Helbing διαθέτει πρακτική εμπειρία σε αυτό το θέμα από την περίοδο που εργαζόταν ως σύμβουλος σε μια επιχείρηση. «Η εταιρεία διέθετε μηχανικούς με υψηλά προσόντα, αλλά δεν ήταν σε θέση να επιλύσουν το πρόβλημα που αντιμετώπιζαν με βάση τις γνώσεις που είχαν αποκτήσει. Η εταιρεία χρειαζόταν κάποιον που θα μπορούσε να εξετάσει την κατάσταση από μια νέα οπτική γωνία» λέει.

Για τους ερευνητές, αυτή η αλληλεπίδραση μεταξύ προσαρμογής και μετάλλαξης υποδηλώνει μια βασική αρχή της συν-εξέλιξης: οι εμπλεκόμενοι μαθαίνουν ο ένας από τον άλλον, αντιδρώντας στις αλλαγές, μεταβάλλοντας ταυτόχρονα το ίδιο το σύστημα μέσα στο οποίο δρουν.

Η Eurovision εξακολουθεί να κρύβει εκπλήξεις

Αν και το ποσοστό των ψήφων που συγκεντρώνουν οι νικητές παραμένει σε μεγάλο βαθμό σταθερό από το 1974, η συμπεριφορά των ψηφοφόρων στον διαγωνισμό έχει αλλάξει δραματικά. Τα προηγούμενα χρόνια, ορισμένες χώρες σημείωναν συστηματικά ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά επιτυχίας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τελικά, όμως, ο κύκλος των νικητών έχει διευρυνθεί.

Με τις θεσμικές αλλαγές, ειδικά κατά τη φάση της επέκτασης, οι νίκες κατανέμονται όλο και πιο ομοιόμορφα. Οι χώρες που κυριαρχούσαν στο παρελθόν είδαν το προβάδισμά τους να μειώνεται και οι νικητές να αλλάζουν πιο συχνά.

Η ανάλυση υποδηλώνει ότι οι αλλαγές στους κανόνες συνέβαλαν στην εξισορρόπηση των συνθηκών και στη μείωση της προβλεψιμότητας των αποτελεσμάτων.

Ο Διαγωνισμός Τραγουδιού της Eurovision θα συνεχίσει να εκπλήσσει – και ακριβώς σε αυτό υπερέχει ο διαγωνισμός υπογραμμίζει ο επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας του ETH Zurich

Ο διαγωνισμός φαίνεται να συνεχίζει να εξελίσσεται. «Πρέπει να εξελιχθεί – για να παραμείνει ενδιαφέρον», λέει ο Helbing. Γνωρίζει ότι ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη αλλαγές στους κανόνες για μελλοντικές εκδόσεις.

Παρά την εκτενή ανάλυση δεδομένων και τα αποτελέσματα της ομάδας του, η Eurovision θα παραμείνει απρόβλεπτη, εκτός αν οι προτιμήσεις ή οι ψήφοι υποστούν χειραγώγηση.

«Δεν έχουμε βρει μια φόρμουλα που να εγγυάται την επιτυχία», λέει ο Helbing. Ο Διαγωνισμός Τραγουδιού της Eurovision θα συνεχίσει να εκπλήσσει – και ακριβώς σε αυτό υπερέχει ο διαγωνισμός καταλήγει η μελέτη.