Lolita Cercel: Γιατί μια εικονική ΑΙ τραγουδίστρια έχει εξοργίσει τους Ρομά

Ποια τα όρια ανάμεσα στην καλλιτεχνική έκφρασης και την εκμετάλλευση περιθωριοποιημένων ομάδων; Η περίπτωση της Lolita Cercel φέρνει στο προσκήνιο το φλέγον ζήτημα της πολιτισμικής ιδιοποίησης στην εποχή των αλγορίθμων, καθώς ένας ανώνυμος δημιουργός μονοπωλεί το ενδιαφέρον χρησιμοποιώντας την αισθητική και τα βιώματα της κοινότητας των Ρομά -χωρίς τη συμμετοχή της ίδιας.

Εκατομμύρια Ρουμάνοι ακούν τη Lolita Cercel, μια τραγουδίστρια με διαπεραστικό βλέμμα που αναδεικνύει τη δεινή θέση όσων βρίσκονται στο περιθώριο της κοινωνίας. Τα βίντεό της έχουν συγκεντρώσει εκατομμύρια προβολές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αλλά η Cercel δεν υπάρχει στην πραγματικότητα.

Δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Το Cercel, που σημαίνει «σκουλαρίκι» στα Ρουμανικά, είναι ο τίτλος του πρώτου τραγουδιού της εικονικής τραγουδίστριας και έγινε το επώνυμό της. Κάθε πτυχή της Lolita Cercel, από το πρόσωπό της μέχρι τη φωνή της, δημιουργήθηκε από έναν Ρουμάνο γραφίστα που θέλει να παραμείνει ανώνυμος και χρησιμοποιεί μόνο το όνομα «Tom».

Tι κάνει τελικά η Τεχνητή Νοημοσύνη; Εκδημοκρατίζει τη δημιουργικότητα ή αυτοματοποιεί αλγοριθμικά την εκμετάλλευση;

Ο Tom έχει περιγράψει το μουσικό στυλ της δημιουργίας του ως «βαλκανικό trip-hop». Αλλά σε πολλούς ακροατές, ακούγεται πολύ σαν το ρουμανικό manele, ένα είδος ποπ φολκ μουσικής που έχει οθωμανικές επιρροές και μπορεί να συγκριθεί με την turbo-folk της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Στη Ρουμανία, η μουσική συχνά συνδέεται με την κοινότητα των Ρομά, αν και έχει γίνει εδώ και καιρό mainstream.

Ο Τom συνήθιζε να ραπάρει όταν ήταν στο σχολείο και στη συνέχεια σπούδασε σκηνοθεσία χωρίς μεγάλη επιτυχία γράφει η Deutsche Welle.

Χρόνια αργότερα, έπεσε πάνω σε μια ποιητική συλλογή του 1941 με τίτλο Cantece tiganesti του Ρουμάνου ποιητή Miron Radu Paraschivescu.

Σήμερα, πολλά μέλη της κοινότητας των Ρομά θεωρούν τον τίτλο, που μεταφράζεται ως Τραγούδια των Τσιγγάνων, προσβλητικό.

Το βιβλίο εκδόθηκε κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η κοινότητα των Ρομά της Ευρώπης βίωνε μια από τις χειρότερες περιόδους της ιστορίας της. Δεκάδες χιλιάδες δολοφονήθηκαν και απελάθηκαν από τους Ναζί και τους Ρουμάνους συμμάχους τους στην πρωτεύουσα της Ρουμανίας, Βουκουρέστι.

Ο Paraschivescu, ο οποίος δεν ήταν μέλος της κοινότητας, έγραφε με συμπόνια για τους Ρομά. Ωστόσο, ήταν ένας ξένος, γράφοντας ποίηση, όχι ένας χρονικογράφος μιας απειλούμενης κοινότητας.

«Αν μοιάζει με πάπια και κρώζει σαν πάπια, είναι πάπια»

Αλλά τα κείμενά του ήταν αυτά που ενέπνευσαν τον Τom να δοκιμάσει ξανά την τύχη του στη μουσική. Και μπόρεσε να το κάνει χάρη στις νέες τεχνικές δυνατότητες. «Η Lolita δημιουργήθηκε όταν η περιέργειά μου και τα εργαλεία που είχα στη διάθεσή μου έφτασαν σε σημείο που μπορούσα να δημιουργήσω τον ήχο που ήθελα», είπε.

Δούλεψε πάνω στον χαρακτήρα του για τέσσερις μήνες και λέει ότι εμπνεύστηκε από ανθρώπους που ζούσαν σε επισφαλείς συνθήκες στην πατρίδα του στην ανατολική Ρουμανία, καθώς και στην περιφέρεια της νότιας Ευρώπης, κατά τη διάρκεια των βραδινών του περιπάτων με τον σκύλο του — «αφιλτράριστες, γραμματικά ατελείς, ζωντανές λέξεις».

Ο Τοm ισχυρίζεται ότι ξεκαθάρισε από την αρχή ότι η Lolita Cercel ήταν ένας χαρακτήρας που δημιουργήθηκε από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ωστόσο, επιμένει ότι δεν δημιούργησε έναν χαρακτήρα Ρομά. Λέει ότι ο χαρακτήρας του είναι «απλώς μια γυναίκα από τα Βαλκάνια».

«Όταν ακούτε τη μουσική μου δεν σκέφτεστε εμένα, αλλά τον εαυτό σας. Είμαι απλώς ένα πρόσχημα»

Για πολλούς στην κοινότητα των Ρομά, το πρόβλημα δεν είναι καθόλου αυτό.

Ο Άλεξ Σταν από το μη κυβερνητικό Ταμείο Εκπαίδευσης Ρομά με έδρα τη Βουδαπέστη λέει ότι υπάρχει κάτι προβληματικό με τη Lolita Cercel.

Λέει ότι το όνομά της, η εμφάνισή της, το μουσικό της στυλ και οι αναφορές σε πνευματικές πρακτικές που είναι κοινές στην κουλτούρα των Ρομά συνδυάζονται για να σχηματίσουν ένα σαφές μοτίβο: «Αν μοιάζει με πάπια και κρώζει σαν πάπια, είναι πάπια», δήλωσε ο ακτιβιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Ρομά στην DW.

Ο δημιουργός της Lolita Cercel, o Τοm, εμπνεύστηκε την ΑΙ τραγουδίστρια από ποιητική έκδοση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η κοινότητα των Ρομά της Ευρώπης βίωνε μια από τις χειρότερες περιόδους της ιστορίας της. Τότε δεκάδες χιλιάδες δολοφονήθηκαν και απελάθηκαν από τους Ναζί και τους Ρουμάνους συμμάχους τους στην πρωτεύουσα της Ρουμανίας, Βουκουρέστι

Είπε ότι το έργο του Τom ήταν ανειλικρινές επειδή η Lolita Cercel δεν μπορούσε να ταυτιστεί με τις «εξαιρετικά περίπλοκες εμπειρίες μιας γυναίκας Ρομά», ούτε και η δημιουργός της.

Η Αλεξάνδρα Φιν, μια νεαρή ακτιβίστρια Ρομά από τη βορειοδυτική πόλη Κλουζ, ήταν από τις πρώτες που επέκριναν δημόσια το έργο ως «προϊόν εκμετάλλευσης της Ρομά κουλτούρας».

Ενώ οι πραγματικοί καλλιτέχνες Ρομά συχνά υποτιμούνταν, μια «εικονική, φυλετικοποιημένη και απανθρωποποιημένη ταυτότητα των Ρομά» είχε ξαφνικά βρει επιτυχία. «Η διαφορά είναι ο ρατσισμός», είπε με πικρή ειρωνεία.

Ο δημιουργός της εικονικής τραγουδίστριας απορρίπτει την κριτική, λέγοντας ότι η τέχνη δεν χρειάζεται να βασίζεται σε προσωπική εμπειρία.

Σε ένα βιντεοσκοπημένο μήνυμα προς τη DW, η Lolita Cercel υπερασπίζεται τον εαυτό της.

«Ένας συγγραφέας δεν χρειάζεται να είναι δολοφόνος για να γράψει ένα συναρπαστικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Ένας κωφός συνθέτης μπορεί να δημιουργήσει συμφωνίες». Η εμπειρία είναι «ένα συστατικό, όχι ολόκληρη η συνταγή» λέει το πρόγραμμα.

Ο Άλεξ Σταν δεν μοιάζει να πείθεται για τις προθέσεις. «Η ζωντανή ερμηνεία, ιδιαιτέρως αυτή, κάνει τη μουσική Ρομά τόσο ξεχωριστή», είπε. «Είναι μια εντελώς διαφορετική εμπειρία από μια ηχογράφηση στούντιο, πόσο μάλλον από ένα προϊόν που δημιουργείται από τεχνητή νοημοσύνη».

«Ένας συγγραφέας δεν χρειάζεται να είναι δολοφόνος για να γράψει ένα συναρπαστικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Ένας κωφός συνθέτης μπορεί να δημιουργήσει συμφωνίες»

Επιπλέον, είπε, υπάρχουν πολλές πραγματικές φωνές που θέλουν να ακουστούν. «Έχουμε πολλούς καλλιτέχνες Ρομά που θέλουν να κάνουν όνομα» πρόσθεσε.

Για τον μελετητή το πρόβλημα είναι δομικό. Ενώ ένας φανταστικός χαρακτήρας θα μπορούσε να γίνει viral, πολλοί πραγματικοί καλλιτέχνες παρέμειναν αόρατοι, εμποδισμένοι από εμπόδια στη μουσική βιομηχανία. «Δίνει την εντύπωση ότι υπάρχει μια πλατφόρμα για τη μουσική Ρομά — αλλά χωρίς τους Ρομά».

Ο Σταν ανέφερε τον Βόσνιο μουσικό Γκόραν Μπρέγκοβιτς, ο οποίος σημείωσε διεθνή επιτυχία με μουσική επηρεασμένη από την κουλτούρα των Ρομά, ως αντιπαράδειγμα.

Η επιτυχία του ήρθε μετά από χρόνια συνεργασίας με μουσικούς Ρομά, εξήγησε.

Ο Γερμανός παραγωγός Στέφαν Χάντελ, γνωστός στη μουσική βιομηχανία με το καλλιτεχνικό του όνομα Shantel, συνεργάστηκε επίσης με πραγματικούς μουσικούς — συμπεριλαμβανομένων μερικών από τη Ρουμανία — για να δημιουργήσει την βαλκανική ποπ μουσική του, επεσήμανε. Ο Tom, από την άλλη πλευρά, άφησε αυτή τη διαδικασία σε έναν αλγόριθμο, είπε ο Σταν.

«Υπάρχουν πολλές αληθινές φωνές που θέλουν να ακουστούν. Έχουμε πολλούς καλλιτέχνες Ρομά που θέλουν να κάνουν όνομα»

Για τον Ρουμάνο μουσικό Κρίστιαν Στεφανέσκου, ο οποίος έχει το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο «Electric Brother», η Lolita Cercel είναι πιο ενδιαφέρουσα από πολλά από αυτά που μπορούν να ακουστούν στο εμπορικό ραδιόφωνο. Αλλά αναγνωρίζει ότι «αν ήταν μια πραγματική τραγουδίστρια με αυτό το υλικό, πιθανότατα θα την είχαν απορρίψει. Επειδή είναι διαφορετική. Και η βιομηχανία δεν θέλει τίποτα άλλο».

Ο Τom δεν συμμερίζεται την ευρεία ανησυχία και συνεχίζει να εργάζεται στον κόσμο της Lolita Cercel, καθώς και σε νέους χαρακτήρες και πιθανές συνεργασίες.

Για αυτόν, η Τεχνητή Νοημοσύνη σημαίνει ότι η δημιουργικότητα μπορεί να εκδημοκρατικοποιηθεί. Αλλά για τους επικριτές του, είναι ένα εργαλείο εκμετάλλευσης που του επέτρεψε να οικειοποιηθεί τις ιστορίες μιας μειονοτικής ομάδας, της οποίας δεν είναι μέλος, και να τις αξιοποιήσει χωρίς να εμπλέξει κανέναν από την κοινότητα των Ρομά.

Είτε είναι ποιητική είτε ειρωνική, η Lolita Cercel συνοψίζει την αντίφαση: «Όταν ακούς τη μουσική μου και νιώθεις κάτι, δεν σκέφτεσαι εμένα, αλλά τον εαυτό σου. Είμαι απλώς ένα πρόσχημα».

https://www.dw.com/en/virtual-romanian-singer-lolita-cercel-sparks-criticism/a-68812345