Το λάθος, το «όνειρο», το bad trip: Η ποδηλατάδα του Άλμπερτ Χόφμαν και το πρώτο «ταξίδι» με LSD

Τον Απρίλιο του 1943, ο δρ. Άλμπερτ Χόφμαν δεν είχε σκοπό να γράψει ιστορία. Ωστόσο, ένα φαινομενικά συνηθισμένο εργαστηριακό πείραμα τον οδήγησε σε μια από τις πιο καθοριστικές –και παράξενες– ανακαλύψεις του 20ού αιώνα. Δεκαετίες αργότερα, το 1986, μιλώντας στο BBC, θυμήθηκε εκείνη τη διαδρομή με ποδήλατο που περιέγραψε ως «τρομακτική», αλλά και πώς το LSD, το «προβληματικό παιδί» του, επηρέασε βαθιά τον κόσμο.

«Στο τέλος της σύνθεσης, ένιωσα να μπαίνω σε μια πολύ παράξενη ψυχική κατάσταση. Ήταν σαν να ανοίγει μπροστά μου ένας ονειρικός κόσμος, με μια έντονη αίσθηση ότι είμαι ένα με τα πάντα».

Ο Ελβετός χημικός εργαζόταν σε φαρμακευτική εταιρεία στη Βασιλεία, πραγματοποιώντας ένα καθιερωμένο πείραμα, όταν συνέβη η τυχαία ανακάλυψη. Η πρώτη του επαφή με την ουσία που αργότερα θα γινόταν γνωστή ως LSD ήταν ήπια και σχεδόν ευχάριστη. Όμως, όταν αποφάσισε να τη δοκιμάσει συνειδητά τρεις ημέρες μετά, η εμπειρία εξελίχθηκε σε κάτι πολύ πιο έντονο και τρομακτικό – συνοδευόμενο από μια αλλόκοτη διαδρομή με ποδήλατο που έμεινε στην ιστορία.

Άλμπερτ Χόφμαν, AFP PHOTO / NOVARTIS

Πώς ξεκίνησαν όλα

Η ιστορία εκτυλίσσεται στις 16 Απριλίου 1943. Ο Χόφμαν ετοίμαζε εκ νέου μια ουσία που είχε συνθέσει για πρώτη φορά πέντε χρόνια πριν: το διαιθυλαμίδιο του λυσεργικού οξέος. Στα 37 του, ερευνούσε φαρμακευτικά φυτά – και συγκεκριμένα έναν μύκητα που αναπτύσσεται στα δημητριακά – με στόχο να ανακαλύψει ένα φάρμακο που θα βοηθούσε στην αντιμετώπιση αιμορραγιών μετά τον τοκετό.

Η γερμανική ονομασία της ουσίας, Lysergsäurediethylamid, έδωσε και το γνωστό της ακρωνύμιο: LSD.

Η πρώτη, απρόσμενη εμπειρία

Όπως εξήγησε χρόνια μετά στο BBC, η πρώτη του επαφή με την ουσία είχε κάτι από τις «μυστικιστικές» εμπειρίες της παιδικής του ηλικίας, όταν περιπλανιόταν σε δάση.

Η αίσθηση ότι μπορούσε να «δει την ουσία της φύσης και την ομορφιά της» τον έκανε να νιώσει ευφορία. Χωρίς να έχει καταναλώσει συνειδητά το LSD, υποψιάστηκε ότι ίσως είχε απορροφηθεί από το δέρμα του κατά τη διάρκεια της εργασίας του – κάτι που μαρτυρούσε την εξαιρετική του ισχύ.

Έτσι αποφάσισε να επανέλθει στο πείραμα, αυτή τη φορά εσκεμμένα.

Η δόση που αποδείχθηκε κάθε άλλο παρά «μικρή»

Με προσοχή, ξεκίνησε από αυτό που θεωρούσε μια ελάχιστη ποσότητα: 0,25 χιλιοστόγραμμα.

«Άρχισα με 0,25 mg», ανέφερε, πιστεύοντας ότι αν δεν είχε αποτέλεσμα θα αύξανε τη δόση. «Αλλά αυτή η ποσότητα αποδείχθηκε εξαιρετικά ισχυρή».

Λίγο μετά τη λήψη, ένιωσε αδιαθεσία και αποφάσισε να φύγει από το εργαστήριο. Πάνω στο ποδήλατό του, στους δρόμους της Βασιλείας, η εμπειρία άρχισε να κλιμακώνεται.

Η όρασή του αλλοιωνόταν, σαν να κοιτούσε μέσα από παραμορφωτικό καθρέφτη. Όταν έφτασε σπίτι, η επαφή του με την πραγματικότητα είχε σχεδόν χαθεί.

Όταν το σπίτι μεταμορφώθηκε

Μπαίνοντας στο καθιστικό, τα πάντα του φαίνονταν ξένα.

«Το δωμάτιο και τα αντικείμενα μέσα σε αυτό είχαν διαφορετική μορφή, διαφορετικά χρώματα, διαφορετικό νόημα», είπε. Μια καρέκλα έμοιαζε να έχει ζωή, σαν να κινείται από μέσα.

«Ήταν τόσο πρωτόγνωρο που φοβήθηκα πραγματικά ότι είχα χάσει τα λογικά μου».

Οι παραισθήσεις συνεχίστηκαν για ώρες. Μια γειτόνισσα που του έφερε γάλα για να τον βοηθήσει, του φάνηκε σαν μάγισσα. Σε ορισμένες στιγμές ένιωθε σαν να είχε πεθάνει και να βρισκόταν στην κόλαση.

Χρειάστηκαν περίπου έξι ώρες μέχρι να αρχίσει να επανέρχεται.

Η συνέχεια: από επιστημονικό εργαλείο σε παγκόσμιο φαινόμενο

Παρά τη σφοδρότητα της εμπειρίας του, ο Χόφμαν δεν εγκατέλειψε την έρευνα. Αντίθετα, συνέχισε να μελετά το LSD για χρόνια, επιχειρώντας να κατανοήσει σε βάθος τις επιδράσεις του. Η διαδρομή με το ποδήλατο εκείνης της ημέρας έμεινε στην ιστορία και τιμάται κάθε χρόνο στις 19 Απριλίου ως «Bicycle Day» – όρος που καθιερώθηκε το 1985 από τον καθηγητή Τόμας Μπ. Ρόμπερτς.

Όταν παρουσίασε τα ευρήματά του στην εταιρεία Sandoz, τόνισε την εξαιρετική ισχύ της ουσίας, υπολογίζοντας ότι μια απειροελάχιστη ποσότητα θα μπορούσε να επηρεάσει δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους. Η επιστημονική κοινότητα αντιλήφθηκε γρήγορα ότι επρόκειτο για ένα εργαλείο με σημαντικές προοπτικές στην ψυχιατρική και την έρευνα.

Σύντομα, το LSD άρχισε να διανέμεται σε ψυχιατρικά ιδρύματα ως πειραματική θεραπεία, με την εμπορική ονομασία Delysid.

Από τα εργαστήρια στην αντικουλτούρα

Η ισχυρή επίδραση του LSD δεν πέρασε απαρατήρητη ούτε από τον αμερικανικό στρατό, ο οποίος προχώρησε στη δημιουργία μυστικών προγραμμάτων έρευνας, όπως το MK-Ultra.

Ανάμεσα σε όσους εκτέθηκαν στην ουσία ήταν και ο συγγραφέας Κεν Κίζι. «Αποφάσισα ότι πρόκειται για κάτι υπερβολικά σημαντικό για να παραμείνει αποκλειστικά στα χέρια της κυβέρνησης», είχε δηλώσει. Στη συνέχεια ίδρυσε την ομάδα των Merry Pranksters και, ταξιδεύοντας σε όλη την Αμερική, συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση του LSD πέρα από τα εργαστήρια.

Την ίδια εποχή, ο ψυχολόγος Τίμοθι Λίρι αναδείχθηκε σε μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της ψυχεδελικής εποχής, προωθώντας τη χρήση του LSD με το σύνθημα «turn on, tune in, drop out», που έμελλε να γίνει σημείο αναφοράς για μια ολόκληρη γενιά.

Οι κίνδυνοι και η απαγόρευση

Παρά τον ενθουσιασμό πολλών, οι κίνδυνοι ήταν εμφανείς. Τα λεγόμενα «bad trips» μπορούσαν να προκαλέσουν έντονο πανικό και μακροχρόνια ψυχολογικά προβλήματα.

Μέχρι το 1969, πάνω από ένα εκατομμύριο Αμερικανοί είχαν δοκιμάσει LSD εκτός ιατρικού πλαισίου. Η εξάπλωση και οι αρνητικές συνέπειες οδήγησαν σε αυστηρούς περιορισμούς, με την ουσία να εντάσσεται το 1971 στη διεθνή σύμβαση για τις ψυχοτρόπες ουσίες.

Σήμερα παραμένει παράνομη σχεδόν παντού και χρησιμοποιείται μόνο υπό αυστηρή επιστημονική επίβλεψη.

Η «διπλή» κληρονομιά του LSD

Ο Χόφμαν, που έζησε μέχρι τα 102 του χρόνια (πέθανε το 2008), κατέληξε σε ένα βασικό συμπέρασμα: «Η πραγματικότητα δεν είναι κάτι σταθερό, αλλά κάτι αμφίσημο».

Όπως είπε, πριν πίστευε ότι υπάρχει μία και μοναδική πραγματικότητα. Η εμπειρία του όμως τον έκανε να συνειδητοποιήσει την ύπαρξη «άλλων διαστάσεων».

Παρά την αμφιλεγόμενη πορεία της ουσίας, διατήρησε την πίστη του στις δυνατότητές της: «Αν οι άνθρωποι μάθουν να χρησιμοποιούν σωστά την ικανότητα του LSD να προκαλεί οράματα, κάτω από κατάλληλες συνθήκες και σε συνδυασμό με διαλογισμό, τότε αυτό το προβληματικό παιδί μπορεί να μετατραπεί σε ένα θαυματουργό παιδί».